Een van de vele verontrustende aspecten van het paasverhaal is voor mij altijd geweest dat dezelfde mensen die Jezus met ‘Hosanna’s’ in de stad hadden verwelkomd, slechts enkele dagen later om zijn kruisiging konden roepen.
Het waren gelovige mensen. Ze kenden de Schrift. Ze wachtten op de Messias. Ze werden daartoe aangezet door religieuze leiders die ook de Thora kenden.
Waarom zouden ze dan kiezen voor iemand die betrokken was bij een gewelddadige opstand, in plaats van voor iemand die een boodschap van liefde, vergeving en waarheid verkondigt?
(Want wie zou er nu stemmen op iemand die een gewelddadige opstand heeft opgehitst?)
Dit is niet louter een historisch detail. Het is een spiegel. Het gaat niet alleen om hen – het legt iets heel actueels bloot over de menselijke psychologie, politiek en religie.
De vraag van Pasen is niet alleen: ‘Wat hebben zij gedaan?’, maar ook: ‘Wat zouden wij doen?’. Of misschien: ‘Wat zijn we aan het doen?’
Op de binnenplaats van Pontius Pilatus stonden twee figuren voor de menigte. De ene was een man die bekend stond om zijn woede-uitbarstingen, een moordenaar, vol wrok en uit op wraak — Barabbas. De andere was een man van barmhartigheid, een genezer, een wijze leraar van liefde en verzoening — Jezus.
Pilatus stelde de menigte voor de keuze: één van hen zou worden vrijgelaten. Een makkie, dacht Pilatus.
Maar de menigte riep: „Barabbas!“
Dat zou ons moeten verbazen. Maar wij bevonden ons niet in de massa, meegesleept door de hysterie van het moment. Misschien hebben we nooit echt het gedrag van een menigte ervaren, de dynamiek van de massapsychologie en de daaruit voortvloeiende onvoorspelbaarheid. Want de ‘massa’ is geen stabiele morele actor. Ze is gemakkelijk te beïnvloeden, reageert emotioneel en is vatbaar voor suggestie.
De evangeliën vertellen ons waar die suggestie vandaan kwam: de overtuigende stemmen van de religieuze leiders. Dezelfde menigte die de Zoon van David toejuichte, kan onder druk op een andere manier worden gemobiliseerd, waardoor de collectieve stemming razendsnel kan omslaan.
En zo werd Jezus naar het kruis geleid.
De aantrekkingskracht van Barabbas
Barabbas vertegenwoordigde in feite iets zeer aantrekkelijks. De mensen leefden onder Romeinse bezetting. Ze verlangden naar bevrijding. Ze wilden iemand die zou vechten. Iemand sterk, onverschrokken, die actie beloofde. Barabbas zag eruit als iemand die zou strijden voor de bevrijding van de Joden.
Jezus daarentegen oogde zwak. Hij weigerde geweld te gebruiken. Hij sprak over het liefhebben van vijanden. Hij leek zich eerder te onderwerpen dan zich te verzetten. Voor velen leek Jezus passief — zelfs teleurstellend.
Onvervulde verwachtingen kunnen sterke reacties oproepen. Zoals bij Judas. En dus kozen de mensen voor Barabbas.
Hier wordt het verhaal ongemakkelijk. Want diezelfde dynamiek bestaat vandaag de dag nog steeds.
Wanneer samenlevingen zich angstig, bedreigd of vernederd voelen, worden charismatische, sterke figuren aantrekkelijk. Leiders die kracht, herstel, overwinning en grootsheid beloven.
In heel Europa en aan de andere kant van de Atlantische Oceaan weten leiders kiezers voor zich te winnen door zekerheid uit te stralen, krachtige taal te gebruiken, snelle oplossingen te beloven en de wereld op te delen in vrienden en vijanden.
Zo wist Hitler fatsoenlijke, gewone Duitsers voor zich te winnen door te beloven dat hij de Duitse grootheid zou herstellen. Zo kwam Poetin aan de macht, door te beloven dat hij de Russische grootheid zou herstellen. Beiden werden gesteund door religieuze leiders.
Keer op keer neigen menselijke samenlevingen aangetrokken te worden tot Barabbas.
De verleiding van charismatisch narcisme
We weten niet genoeg over Barabbas om te weten of hij narcistisch was.
Maar we kunnen leiders uit het verleden en het heden in deze categorie aanwijzen, zowel politieke als religieuze, die met zekerheid spraken/spreken, grootheid beloofden/beloven, loyaliteit eisten/eisen en mensen verdeelden/verdelen in bondgenoten en vijanden. Narcisten vallen critici vaak agressief aan. Critici worden voorzichtig en aanhangers scharen zich nog sterker achter hen. De narcist wordt tegelijkertijd slachtoffer, held en strijder.
Net als de religieuze mensen in de menigte in Jeruzalem kunnen ook christenen worden verleid om voor Barabbas te kiezen. Het gevoel dat het christendom aan invloed verliest, dat de samenleving steeds seculierder wordt en dat morele waarden aan het afbrokkelen zijn, creëert angst die kan leiden tot steun voor sterke leiders, agressieve retoriek en simplistische oplossingen. Angst versmalt het morele onderscheidingsvermogen. Verleid door macht kunnen christenen op zoek gaan naar een beschermer in plaats van naar een dienende leider.
Als rechtvaardiging beroepen sommige religieuze leiders zich op Kores de Grote, de heidense heerser uit de Bijbel die God gebruikte om Israël te bevrijden. „God kan onvolmaakte leiders gebruiken.” „We hebben geen heilige nodig – alleen iemand die effectief is.”
Als de steun eenmaal is gegeven, wordt het moeilijk om die in te trekken. Zodra mensen zich achter een leider hebben geschaard, verdedigen ze hem of haar des te krachtiger. Ze negeren negatieve aanwijzingen. Ze geven anderen de schuld van mislukkingen.
Dit wordt cognitieve dissonantie genoemd: mensen verdedigen liever hun eerdere beslissingen dan toe te geven dat ze ongelijk hadden.
Er speelt ook een diepere menselijke dynamiek mee. Narcisten weerspiegelen vaak iets in de samenleving zelf: het verlangen naar grootsheid, de angst voor zwakte, het hunkeren naar identiteit en de wrok jegens elites of buitenstaanders. In die zin creëren narcistische leiders niet alleen bewegingen — ze onthullen ze ook.
De verrassing van Pasen
De opstanding rechtvaardigt de nederige weg van Jezus. Gods kracht openbaart zich niet in overheersing, maar in opofferende liefde. Niet in dwang, maar in transformatie. Niet in hoogmoed, maar in nederigheid.
De opstanding verkondigt de weg van Jezus, verworpen door de menigte, als de weg naar het leven.
Tot volgende week,
