We zijn bezig met een herijking in het Schuman Centrum.
We willen ons meer richten op een vraag die we al vaak hebben gesteld, maar waarop we nog geen bevredigend antwoord hebben gevonden. Robert Schuman was er vastbesloten over. Jacques Delors drong erop aan. En nu maakt Oekraïne de vraag onvermijdelijk.
Wat bedoelen we met ‘de ziel van Europa’ en hoe kan die nieuw leven worden ingeblazen?
Sinds 2011 organiseren we rond Europadag het ‘State of Europe Forum’ in de hoofdstad van het land dat het voorzitterschap van de EU bekleedt. Dat heeft geleid tot een behoorlijk lange lijst: Boedapest, Kopenhagen, Dublin, Athene, Riga, Amsterdam, Valletta, Boekarest, Helsinki, Parijs, Stockholm, Brussel en Warschau.
Dat betekende elk jaar herhaalde reizen naar de betreffende stad, ontmoetingen met kerkleiders en gelovigen op het openbare plein om hen aan te moedigen na te denken over welke bijdrage zij tijdens het voorzitterschap kunnen leveren. Onze vraag was hoe wij als christenen moeten reageren op de huidige toestand van Europa in het licht van Schumans visie op ‘een gemeenschap van volkeren die diep geworteld is in fundamentele christelijke waarden’.
Cyprus bekleedt momenteel het voorzitterschap van de Europese Unie, wat normaal gesproken zou betekenen dat we ons moeten voorbereiden op een State of Europe Forum daar in mei.
We hebben echter een verschuiving gevoeld voor het Schuman Centrum, een verschuiving van reactie naar vorming, van reactief naar proactief, van het analyseren van de toestand van Europa naar het investeren in de vernieuwing ervan. We hebben geprobeerd te reageren op de huidige realiteit en uitdagingen. Dat is waardevol geweest. Maar het is niet langer voldoende.
Een reactieve aanpak richt zich op symptomen in plaats van op bronnen. De uitdagingen van Europa zijn niet alleen politiek of economisch; ze zijn diep cultureel en spiritueel. Onder de zichtbare crises gaat een diepere schuil: een verlies van ziel.
Beslissend moment
Europa staat opnieuw voor een beslissend moment. De oorlog is teruggekeerd op ons continent. Grenzen worden betwist. De waarheid wordt gemanipuleerd. Macht wordt zonder terughoudendheid uitgeoefend. De democratie is broos. De samenleving is gefragmenteerd. Een groeiend gevoel van beschavingsmoeheid vraagt om aandacht. Te midden van deze beroering rijst een vraag die dieper gaat dan strategie of sancties: Wat houdt een natie of een gemeenschap van naties in stand wanneer alles materieel onder vuur ligt?
Schuman begreep dat de toekomst van Europa meer vereiste dan de leegte van technocratisch materialisme. Het had een gedeelde morele verbeelding nodig. Het had een ziel nodig. Delors drong er bij religieuze leiders op aan om te helpen bij het vinden van een ziel voor Europa, want zonder die ziel, waarschuwde hij, zou het spel binnen tien jaar afgelopen zijn. Delors was net als Schuman een vroom katholiek en verduidelijkte dat hij met ‘ziel’ ‘spiritualiteit en betekenis’ bedoelde.
Hun pleidooien vielen echter grotendeels in dovemans oren. De meeste politici in het laatste kwart van de vorige eeuw waren – net als nu – bijbels analfabeet. Weinigen begrepen waar deze mannen het over hadden. Voor de meesten was het Europese project gewoon een economisch experiment. Lippendienst werd bewezen aan Europa als een moreel gemenebest, een op waarden gebaseerde gemeenschap. Maar zonder een hartstochtelijke toewijding aan de transcendente bron van waarheid, leven en waarden veranderen hoge idealen gemakkelijk in eigenbelang wanneer ze op de proef worden gesteld. Wat houdt een natie of een gemeenschap van naties in stand als al het materiële onder vuur ligt?
We zijn nu ver voorbij de deadline van Delors en de oproep is nog altijd even dringend. Europa wordt opnieuw op de proef gesteld – niet alleen militair of economisch, maar ook moreel.
En Oekraïne vestigt opnieuw de aandacht van de Europese leiders. De Oekraïners hameren er al jaren op dat ze niet alleen voor hun eigen vrijheid vechten, maar ook voor de toekomst van Europa. Langzaam beginnen wij Europeanen, als uit een diepe roes ontwakend, ons bewust te worden van ons grote gevaar.
Oekraïne is vandaag de dag niet alleen een slagveld. Het is een laboratorium – voor het hervormen van de ziel van een natie. En misschien wel voor Europa als geheel.
Toen de grootschalige invasie vorige week vier jaar geleden begon, voorspelden veel analisten een snelle ineenstorting. Oekraïne werd beoordeeld in termen van militaire capaciteit, BBP en politieke fragmentatie. Maar naties worden niet alleen door statistieken in stand gehouden. Oekraïne stortte niet in omdat iets diepers standhield. Het leiderschap toonde morele moed. Vrijwilligers kwamen van de ene op de andere dag in actie. Kerken openden hun deuren als schuilplaatsen. Netwerken van maatschappelijke organisaties organiseerden humanitaire corridors. Gewone burgers toonden buitengewone moed. Over kerkelijke en taalkundige grenzen heen ontstond een hernieuwd gevoel van saamhorigheid.
Moreel kapitaal
Een natie overleeft als ze beschikt over moreel kapitaal – gedeelde overtuigingen over waardigheid, verantwoordelijkheid en solidariteit. Oekraïne ontdekte onder vuur dat zijn identiteit geworteld was in een toewijding aan vrijheid, menselijke waardigheid en democratische keuzes. Gebedsevenementen in het hele land afgelopen dinsdag, de vierde verjaardag van de Russische invasie, onthulden een breed en diep bewustzijn van nationale afhankelijkheid van God (zie foto waar Pinksterleider Yuriy Kulakevych bidt met andere kerkleden vorige week).
Die herontdekking geeft de nationale ziel een nieuwe vorm. Uit haar lijden is een opmerkelijke zoektocht naar morele vernieuwing voortgekomen. De idealen van waardigheid, rechtvaardigheid en vrijheid die tijdens de Maidan revoluties tot uitdrukking kwamen, weerspiegelen een diepe morele en spirituele impuls. Ik ken geen ander land waar zoveel respect is voor de kerken als betrouwbare morele actoren die de samenleving vormgeven. Oekraïense leiders die ik persoonlijk ken, zijn geïnspireerd door het Schuman-verhaal van naoorlogse vergeving en verzoening om een grass-roots, maatschappelijk initiatief voor te stellen voor het overleven en de transformatie van hun land, geworteld in spirituele en morele fundamenten.
Het idee van de ‘ziel van Europa’ is geen nostalgische retoriek. Aan de basis van het Europese project lag een visie op menselijke waardigheid, gemeenschap en transcendentie, die sterk beïnvloed was door het christelijke verhaal. In de loop der tijd is die diepere visie vervaagd. In plaats daarvan vertrouwt Europa vaak op procedurele eenheid en een dunne taal van waarden die los staan van hun wortels. Hierdoor blijft Europa worstelen om zichzelf uit te leggen, haar burgers te inspireren of haar verplichtingen onder druk na te komen.
Daarom is herijking nodig. Het ontbreekt Europa vandaag aan een gemeenschappelijk verhaal dat sterk genoeg is om verschillende volkeren samen te brengen. De ziel van Europa terugvinden begint met herinnering: het herinneren van de bronnen van zijn idealen – menselijke waardigheid, rechtvaardigheid, verzoening en zorg voor de kwetsbaren. Maar het vereist ook verbeelding: het opnieuw articuleren van deze fundamenten op een manier die een nieuwe generatie aanspreekt.
De toekomst van Europa zal niet worden veiliggesteld door angst, maar door herontdekte betekenis. Schumans nalatenschap eren is erkennen dat Europa uiteindelijk een moreel en spiritueel project is.
Wat betekent dit voor toekomstige activiteiten van het Schuman Centrum?
Niet alles is glashelder, afgezien van het feit dat er in mei geen State of Europe Forum in Cyprus is. Maar hier is een voorproefje:
• Aanstaande dinsdag, 3 maart, zal ik het Together for Europe netwerk vertegenwoordigen in het Europees Parlement als panellid in een Artikel 17 dialoog tussen politici en religieuze leiders over samenwerking aan een Europa met sterkere spirituele en morele fundamenten.
• Romkje en ik bezoeken YWAM-centra in Oekraïne met Dick en Ulla Brouwer (8-17 maart) en plannen een live Schuman Talk vanuit Lviv op 9 maart, 18.00 uur CET met academici over de rol van Oekraïne in het herleven van de ziel van Europa – details volgende week.
• We werken samen met Together for Europe aan een driedaags evenement in Brussel en het Europees Parlement, 11-13 mei: Europa herleven: een ziel voor verzoening – details volgen.
• Engaging the world summer school, Amsterdam – met drie modules: • 13-17 juli, Engaging the city • 20-24 juli, Engaging the public square • 27-31 juli, Engaging Europe – details volgen.
Tot volgende week,
