Een rustig, vredig beeld vanuit de ruimtecapsule, waarop de aarde achter de maanhorizon ondergaat, bood een welkome afleiding van de apocalyptische dreigingen van geweld die deze week vanuit Washington kwamen.
Zwevend in de uitgestrekte duisternis lijkt onze planeet niet op een strijdtoneel van rivaliserende machten, maar op een delicate, stralende bol – kwetsbaar maar gastvrij en verbazingwekkend levendig.
Een beeld dat de ziel even thuis brengt.
Op zo’n afstand vervaagt het lawaai van de oorlog. Grenzen verdwijnen. Een glinsterend blauw-wit juweel, gehuld in een dunne sluier van atmosfeer, zweeft op onwaarschijnlijke wijze in de kosmische leegte. Het beeld maakt ons nederig en stelt ons tegelijk gerust. Ondanks al onze angsten voor ineenstorting en rampspoed blijft de aarde bestaan – maar ze doet dat met een kwetsbaarheid die onze aandacht vraagt.
Deze buitengewone planeet is de enige bekende plek in het heelal – met zijn miljarden sterrenstelsels en triljoenen sterren – waar leven bloeit. En dat in zo’n overvloedige rijkdom. De oceanen wemelen van wezens in alle denkbare vormen. Bossen zijn voortdurend in beweging met planten, dieren, vogels en insecten. Zelfs het meest onopvallende stukje grond zit vol leven in verborgen complexiteit.
Want er wordt gezegd dat één theekopje aarde meer micro-organismen bevat dan er mensen op deze planeet rondlopen! (Ongelooflijk? Kijk maar na). Onder onze voeten ligt een universum van leven – bacteriën, schimmels, protozoa – dat onophoudelijk in beweging is en dat de systemen in stand houdt waarvan wij afhankelijk zijn. In tegenstelling tot het steriele maanstof is de grond waarop we zo nonchalant lopen een bruisende, levende matrix.
Onze dagelijkse levens zijn door de zwaartekracht geaard – letterlijk. Deze onzichtbare kracht houdt ons vast op de aarde en geeft houvast bij elke stap die we zetten; ze is zo constant en zo betrouwbaar dat we ons er nauwelijks bewust van zijn. Alles aan ons bestaan wordt gevormd door onze band met de aarde.
Alle kleding die we ooit hebben gedragen – of het nu katoen, wol of synthetisch materiaal is – is afkomstig van materiaal van deze planeet. Al het voedsel dat we ooit hebben gegeten, is afkomstig van de bodem, het water en de ecosystemen van deze planeet. De bloemen die we hebben geplukt, de bomen waarin we hebben geklommen, de meubels waarop we hebben gezeten – het zijn allemaal geschenken van de aarde. Zelfs de metalen, het glas en de materialen in onze auto’s, de zeldzame mineralen in onze smartphones, het silicium in onze laptops – elk onderdeel is gewonnen, geëxtraheerd of geraffineerd uit de aardkorst.
Het uitzicht op de aarde vanuit de ruimte gaf de astronauten een gevoel van diepe verbondenheid met en verantwoordelijkheid voor de planeet. De mensheid komt volgens hen over als ‘één volk’ in één gezamenlijk thuis. Ze drongen erop aan dat mensen onze ‘kwetsbare oase’ moeten waarderen en ‘samen moeten komen, ongeacht hun overtuigingen’.
De toekomst van de aarde
Een Russische professor die vorige week in Amsterdam was om de Nederlandse uitgave van zijn boek, Rusland: Een strijd tegen moderniteit, te presenteren, hielp me een verband te leggen tussen de kwetsbaarheid van ons ‘ruimteschip’ en de scherpe spanningen van dit historische moment.
Alexander Etkind, die nu in Wenen woont, omschrijft de oorlog in Oekraïne als een ‘speciale operatie’ tegen de moderniteit zelf. De oorlog gaat niet alleen over grondgebied of identiteit. Hij is gericht tegen een opkomende wereld die wordt gevormd door klimaatbewustzijn, rechtvaardigheid en de energietransitie. Het gaat om de toekomst van onze planeet.
Etkind legt uit hoe de kringen rond Vladimir Poetin proberen de voortdurende transformatie van moderne samenlevingen tegen te houden. Hun macht is gebaseerd op fossiele brandstoffen – op de inkomsten uit olie en gas die hun persoonlijke rijkdom, de Russische staat en haar geopolitieke invloed in stand houden. De ontwikkeling in de richting van hernieuwbare energie, decarbonisatie en ecologische verantwoordelijkheid vormen daarom een existentiële bedreiging voor een totaal machtssysteem.
Deze weerstand tegen verandering komt volgens hem niet alleen tot uiting in oorlog, maar ook in een breder patroon: steun voor populistische bewegingen, het aanmoedigen van klimaatontkenning, inmenging in verkiezingen, economische ongelijkheid en de verspreiding van corruptie. Dit helpt verklaren waarom Poetin zich aangetrokken voelt tot figuren als Trump en Orbán, en tot ontwrichtende politieke gebeurtenissen zoals de Brexit, als onderdeel van een bredere tegenbeweging tegen liberale, onderling verbonden en milieubewuste samenlevingen.
Hij stelt wat hij ‘paleomoderniteit’ noemt – geworteld in fossiele brandstoffen, een op grondstofwinning gerichte economie, geconcentreerde rijkdom en autoritair beleid – tegenover ‘gaiamoderniteit’ – een nog opkomend paradigma dat wordt gevormd door ecologisch bewustzijn, hernieuwbare energie en de erkenning dat de aarde een levend systeem is met grenzen die om respect vragen.
Politieke leiders die apocalyptische retoriek hanteren, spelen in op angst – angst voor schaarste, voor vijanden, voor verlies. Maar de aarde zelf vertelt een complexer verhaal. Ze getuigt zowel van overvloed als van kwetsbaarheid: van leven dat zich vermenigvuldigt in een theelepel aarde, en van ecosystemen die door menselijk handelen onder druk kunnen komen te staan, zelfs kapot kunnen gaan.
Het publiek van Etkind hoorde dat als de oorlog in Oekraïne inderdaad deel uitmaakt van een bredere strijd over de koers van de moderniteit, het ook een strijd is over de manier waarop we op deze planeet leven. Blijven we vasthouden aan systemen die uitputten en leegplunderen, of kiezen we voor manieren van leven die in stand houden en vernieuwen?
Ons prachtige, gedeelde thuis – zeldzaam, kwetsbaar, kostbaar en levend – spoort ons aan om verder te kijken dan de directe crises, naar de diepere realiteiten die ons met elkaar verbinden.
Tot volgende week,
