Vrijheid – van meningsuiting of godsdienst, van gebrek of van angst – werd deze week op verschillende fronten zowel gevierd als betwist, wat ons eraan herinnert dat de strijd voor vrijheid van ons allemaal waakzaamheid vereist.
De week begon zondag met uitgelaten menigten Hongaren die zich voor het parlementsgebouw in Boedapest hadden verzameld en dansend het einde vierden van zestien jaar illiberaal, autocratisch bewind van Viktor Orbán. Ze waren in ongekende aantallen in actie gekomen om hun vrijheid terug te eisen. Ze lieten ons zien dat vrijheid via democratische middelen kan worden herwonnen; dat illiberale systemen omkeerbaar zijn.
Orbán had vrijheid geherdefinieerd in termen van loyaliteit, identiteit en controle. Hij had de vrijheid van meningsuiting ingeperkt door controle over televisie en kranten en het onderdrukken van afwijkende meningen. Vrijheid van godsdienst was voor sommigen een voorrecht, voor anderen beperkt. Vrijheid van angst werd versterkt voor insiders, verzwakt voor buitenstaanders en minderheden. Vrijheid van gebrek werd selectief verleend, vaak politiek bemiddeld, met wijdverbreide corruptie en een haperende economie. Het resultaat was dat Hongarije economisch en wat betreft corruptie naar de bodem van de EU-landen was gedreven.
Orbán was zowel de peetvader geworden van het mondiale extreemrechtse, illiberale democratiemodel, dat momenteel in het Witte Huis verankerd is, als het Trojaanse paard van het Kremlin in de EU. Zijn nederlaag werd in heel Europa breed gevierd als een overwinning voor de vrijheid.
Legitimiteit
Deze week stak het illiberalisme echter opnieuw zijn lelijke kop op in Washington. Een Amerikaanse president die precies datzelfde kantoor bezet waar Franklin Roosevelt in 1941 de Vier Vrijheden (zie hieronder) opstelde, viel de geestelijk leider van de katholieke wereld in Rome aan omdat deze vasthield aan de traditionele christelijke leer over oorlog. Leo XIV had het aangedurfd de legitimiteit van de Amerikaanse oorlog tegen Iran in twijfel te trekken.
Dit was een directe confrontatie tussen politieke macht en geestelijk gezag, een strijd om de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van godsdienst in de openbare ruimte. Mag het geloof kritiek uiten op de staat? Is de macht verantwoording verschuldigd aan de moraal, of moet de moraal buigen voor de macht? Leo hield vol dat vrijheid morele verantwoordelijkheid inhoudt – niet alleen politieke autonomie. Vrijheid omvat het recht, en zelfs de plicht, om de macht moreel aan te vechten.
Roosevelt had immers verklaard dat vrijheid van angst betekende ‘een wereldwijde vermindering van de bewapening tot een zodanig punt … dat geen enkele natie in staat zal zijn een daad van fysieke agressie te plegen tegen een buurland – waar ook ter wereld’. Dat omvat ook dreigingen om een beschaving uit te roeien.
Innerlijke vrijheid
Op woensdag stonden lezers van de digitale geloofsinspiratie Lectio 365 stil bij innerlijke vrijheid als geestelijk verzet. Ze leerden dat deze dag, 15 april, zowel de geboortedag van Corrie ten Boom als haar sterfdag was. Haar familie verloor hun vrijheid op 28 februari 1944, toen ze werden verraden aan de Gestapo. Ze werden uit hun huis in Haarlem gesleept en naar detentiecentra gebracht, wat doet denken aan het lot van duizenden zogenaamde ‘illegalen’ in het huidige Amerika. Of aan Oekraïense burgers en soldaten die vandaag de dag door Rusland worden gevangengenomen.
In het kamp ontdekten Corrie en haar zus Betsie geen vrijheid van lijden, maar een vrijheid binnen het lijden die geen enkele externe macht hen kon ontnemen. De nazi’s konden hun lichamen gevangen zetten, maar niet hun geweten, niet hun geloof, niet hun vermogen om lief te hebben. Betsie stond erop dat ze ‘in alle omstandigheden dankbaar moesten zijn’, ondanks de vlooien die hun barak teisterden – waarvan ze later beseften dat die de bewakers op afstand hielden, waardoor ze bijbelstudies konden houden. Het vermogen om lief te hebben en te vergeven wanneer je omringd bent door haat is een vorm van vrijheid die geen enkele tiran kan aantasten. Voor de zussen werd innerlijke vrijheid een vorm van geestelijk verzet. Betsie, die het kamp niet overleefde, vond een vrijheid geworteld in hoop voorbij de dood. Corrie vertelde later aan haar toehoorders over de hele wereld dat Gods aanwezigheid zich uitstrekt tot in de donkerste plaatsen. Zelfs toen ze uiterlijk van alles beroofd was, was de diepste vrijheid de vrijheid om lief te hebben, te vertrouwen en dankbaar te zijn. Vrijheid van bitterheid. Vrijheid om te vergeven. Vrijheid om zonder haat te leven.
Moed en veerkracht
De viering van de vrijheid bereikte donderdag in Middelburg, in Zeeland, Nederland, haar hoogtepunt toen de Roosevelt Four Freedoms Award werd uitgereikt. Volodymyr Zelensky, en met hem het hele Oekraïense volk, ontving de prijs voor moed en doorzettingsvermogen in de strijd voor vrijheid. Het beschermen van de vrijheid was een plicht die door iedereen werd gedeeld, heeft de Oekraïense president vaak gezegd. Op 6 januari 1941 verkondigde president Franklin Roosevelt (wiens familie uit Zeeland afkomstig was) in zijn State of the Union-toespraak dat, wil de democratie overleven en bloeien, mensen overal ter wereld recht hebben op vier mensenrechten: vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst, vrijheid van gebrek en vrijheid van angst. Roosevelts Vier Vrijheden vormen het fundament van de democratie en van de op regels gebaseerde internationale wereldorde, die vandaag de dag onder druk staat van illiberale regimes.
De voortdurende strijd van Oekraïne is gericht op vrijheid van angst (tegen invasie en geweld), vrijheid van meningsuiting en nationale zelfbeschikking, vrijheid van godsdienst, vrijheid van gebrek nu de oorlog mensen beperkt om hun brood te verdienen.
Diezelfde dag begon Rusland een van de grootste aanvallen met drones en raketten, waarbij over het hele land 17 mensen werden gedood en meer dan 100 gewond. Dit herinnert ons eraan dat de Vier Vrijheden niet veilig zijn noch verouderd.
We kunnen vrijheid niet als iets vanzelfsprekends beschouwen; vrijheid vereist dat wij allen waakzaam zijn.
Tot volgende week,
