De recente protesten in Oekraïne tegen regeringsbesluiten die van invloed zijn op belangrijke instellingen op het gebied van corruptiebestrijding en defensie, lijken misschien op gevaarlijke verzet dat de nationale eenheid en de oorlogsinspanningen ondermijnt.
In werkelijkheid tonen ze juist de opmerkelijke kracht van het maatschappelijk middenveld van het land, in schril contrast met hun Russische buren. En ze bevatten lessen voor ons in Europa en Amerika.
Zelfs in oorlogstijd gingen Oekraïners nog steeds de straat op om de integriteit van de staat te verdedigen. En de regering-Zelensky reageerde door haar aanpak bij te stellen. Dat is opmerkelijk. Het toont aan dat Oekraïne niet alleen vecht om te overleven; het behoudt ook de burgerlijke gewoonten die dat overleven zinvol maken.
Deze geest is niet van de ene op de andere dag ontstaan. Hij vindt zijn wortels in de moderne geschiedenis van Oekraïne, met name in de Oranje Revolutie van 2004 en, nog doorslaggevender, in de Revolutie van de Waardigheid – de Maidan-protesten van 2013–2014. Die bewegingen waren niet alleen gericht tegen bepaalde leiders. Ze stelden dat de regering haar legitimiteit ontleent aan vrije burgers, en dat Oekraïners bereid waren de rechtsstaat, transparantie en Europese democratische waarden te verdedigen.
Die Maidan-ervaring is onderdeel geworden van het politieke DNA van Oekraïne. Het verklaart waarom vrijwilligers zich al lang mobiliseerden voordat de regeringen dat deden, na de invasie van februari 2022. Het verklaart waarom kerken, liefdadigheidsinstellingen, buurtgroepen, ondernemers, veteranen, journalisten en gewone burgers onmisbaar zijn geworden voor de overwinning van het land. De veerkracht van Oekraïne berust niet alleen op ministeries of militaire hoofdkwartieren. Ze berust op talloze onafhankelijke initiatieven die in actie komen zonder op toestemming te wachten.
Een gezonde democratie hangt niet alleen af van een effectief bestuur en een goed functionerende economie, maar ook van een levendig maatschappelijk middenveld – de netwerken van vertrouwen en samenwerking die zelfbestuur mogelijk maken.
Scherp contrast
Het contrast met Rusland kan nauwelijks scherper zijn. In de afgelopen twee decennia zijn onafhankelijke maatschappelijke organisaties daar systematisch ontmanteld. Mensenrechtengroeperingen zijn bestempeld als ‘buitenlandse agenten’, onafhankelijke media is de mond gesnoerd, oppositieleden zijn gevangengezet, verbannen en vermoord, en openbaar protest is vrijwel onmogelijk gemaakt. Het resultaat is een staat die er sterk uitziet, maar in feite broos is. Wanneer burgers zich niet vrij kunnen uitspreken, leren regeringen niets meer bij. Wanneer onafhankelijke instellingen verdwijnen, verspreidt corruptie zich. Wanneer angst in de plaats komt van participatie, nemen strategische fouten toe.
Oekraïne daarentegen blijft luidruchtig. De politiek is er vaak rommelig, de media zijn levendig, de activisten veeleisend en regeringen worden soms gedwongen om het roer om te gooien. Voor sommige waarnemers lijkt dit chaotisch. In werkelijkheid is het een teken van democratische kracht. De bereidheid van burgers om het gezag vreedzaam aan te vechten – en de bereidheid van de regering om te luisteren – is geen zwakte die na de oorlog moet worden gecorrigeerd. Het is een van de redenen waarom Oekraïne de oorlog niet alleen heeft doorstaan, maar ook de overhand begint te krijgen.
Voor Europa is de boodschap die hier moet worden gehoord dat veiligheid niet alleen afhangt van wapens, inlichtingen en allianties, maar ook van het maatschappelijk weefsel dat een vrije samenleving bijeenhoudt. Kerken, universiteiten, vrijwilligersorganisaties, onafhankelijke journalistiek en lokale gemeenschappen koesteren de gewoonten van verantwoordelijkheid en participatie waarop de veerkracht van de democratie berust.
Democratie is niet louter een grondwettelijke regeling. Het is een levende cultuur die in stand wordt gehouden door actieve burgers. Kijk eens naar de foto hierboven. Wie zien we daar? Huisvrouwen, winkeliers, schoolkinderen, studenten… Iedereen speelt een rol.
Hieruit valt ook een les te trekken voor de Verenigde Staten. Amerikanen vieren terecht hun 250-jarig bestaan, hun grondwet, de scheiding der machten en hun lange democratische traditie. Maar deze instellingen zijn uiteindelijk afhankelijk van burgerlijke gewoonten die geen enkele grondwet op zichzelf kan garanderen. Telkens wanneer politieke leiders proberen onafhankelijke media te intimideren of te ondermijnen, universiteiten en scholen onder druk zetten om zich aan officiële verhalen te conformeren, openbaar debat ontmoedigen of zonder overtuigend bewijs aanhoudend wantrouwen zaaien in de integriteit van verkiezingen, verzwakken ze juist de burgercultuur waarop de democratie steunt.
De ervaring van Oekraïne toont aan dat democratie niet alleen in stand wordt gehouden door periodieke verkiezingen, maar door burgers die georganiseerd en goed geïnformeerd blijven en bereid zijn de waarheid te zeggen tegen de macht – zelfs wanneer hun eigen regering wordt geleid door leiders die zij steunen en zelfs terwijl het land in oorlog is. De paradox is opvallend: een land dat vecht voor zijn voortbestaan herinnert ’s werelds oudste moderne democratie eraan dat de zekerste waarborg tegen autocratie niet een sterke leider is, maar een sterk maatschappelijk middenveld.
Diepere wortels
De levendige Oekraïense burgermaatschappij heeft nog diepere wortels die eeuwen teruggaan. Lang vóór de Sovjet-Unie cultiveerden de Kozakken een ethos van zelfbestuur op de Oekraïense steppe. Hun leiders (hetmans) werden gekozen, militaire raden bespraken belangrijke beslissingen en gezag berustte evenzeer op instemming als op dwang. Oekraïners herinneren zich de Kozakken niet alleen als krijgers, maar als vrije mensen die zichzelf bestuurden. Deze herinnering bleef levend in de literatuur, de folklore en de nationale identiteit.
Oekraïne is nooit uitsluitend vanuit Moskou bestuurd. Verschillende regio’s vielen onder het Pools-Litouwse Gemenebest, het Habsburgse Rijk, de Ottomaanse invloedssfeer en het Russische Rijk. Door deze elkaar overlappende invloeden kwamen de Oekraïners in aanraking met verschillende rechtstradities, gemeentelijke rechten, kerken en onderwijsinstellingen.
Ook kerken speelden een grotere rol dan vaak wordt erkend, namelijk als kweekvijvers van het maatschappelijk middenveld. De Oekraïens-Grieks-katholieke Kerk overleefde tijdens het Sovjetbewind in het geheim. Ruim veertig jaar lang onderhield zij netwerken van vertrouwen, wederzijdse hulp en stil verzet. Haar clandestiene bestaan leerde gewone gelovigen hoe zij zich buiten de staatscontrole om konden organiseren. Ook de orthodoxe kerken raakten na de onafhankelijkheid steeds meer betrokken bij het openbare leven, terwijl protestantse gemeenschappen zich in de late Sovjet- en post-Sovjetjaren snel uitbreidden. Evangelische kerken waren pioniers op het gebied van rehabilitatieprogramma’s, jeugdwerk, onderwijs en humanitaire hulpverlening, waarbij zij vaak westerse ideeën over vrijwillige vereniging uitdroegen.
De Oekraïners hebben geleerd dat vrijheid niet voortkwam uit de staat. Ze werd binnen de samenleving zelf gecultiveerd. Kerken, vrijwilligersorganisaties, buurten, onderwijsinstellingen en lokale gemeenschappen leerden mensen hoe ze elkaar konden vertrouwen, samen konden overleggen en verantwoordelijkheid konden nemen voor het algemeen welzijn.
De veerkracht van Oekraïne is vandaag de dag evenzeer te danken aan de kracht van haar maatschappelijk middenveld als aan de moed van haar strijdkrachten.
Tot volgende week,
