De naam ‘Oekraïne’ wordt vaak vertaald als ‘grensland’ – voor velen van ons ligt Oekraïne nog steeds ‘daar ver weg’ aan de geografische grens van Europa – maar een groot deel van de Oekraïense geschiedenis vertelt het tegenovergestelde verhaal.
Mijn reis naar Kyiv vorige week heeft mij nog scherper doen inzien hoe cruciaal Oekraïne is voor de toekomst van Europa. Kyiv staat centraal in een aantal van de diepste en nog steeds onopgeloste vraagstukken van Europa: Oost en West, vrijheid en imperium, nationale soevereiniteit en onderlinge afhankelijkheid, geloof en secularisme, herinnering en verzoening.
Twee weken nadat Rusland Oekraïne in 2022 op brute wijze was binnengevallen, schreef ik een weekly word over waarom Oekraïne belangrijk is. Ik citeerde Andrej Zubov, een Russische professor die begreep dat wat er in Oekraïne gebeurde, gevolgen had voor de rest van Europa en Eurazië. Politici die streefden naar de opbouw van een echte democratische staat in Oekraïne vormden een duidelijk en direct gevaar voor het regime in Moskou, legde hij uit. Als ze daarin zouden slagen, zouden Poetins plannen om het Russische rijk te herstellen ernstig in gevaar komen.
Zubov was de opvolger van Alexander Solzjenitsyn als hoofdredacteur van het boek The History of Russia in the 20th Century. Nadat hij in 2014 kritiek had geuit op de annexatie van de Krim door Rusland, werd hij ontslagen bij het Staatsinstituut voor Internationale Betrekkingen. Ik ontmoette hem kort daarna in Praag en nodigde hem uit om te spreken op ons State of Europe Forum in Riga in 2015.
Dit schreef ik toen: In tegenstelling tot Poetins beweringen dat Oekraïne geen volwaardige natie of een werkelijk apart volk was, legde Zubov uit hoe Oekraïne al eeuwenlang van Rusland verschilt, en meer Europees en cultureel georiënteerd is.
Sinds de Maidan-revolutie voor Vrijheid en Waardigheid (2014-2015), schreef Zubov, begonnen Oekraïners zelf na te denken en verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen toekomst, in plaats van zich simpelweg te schikken naar uitgeholde Sovjetclichés. De ‘homo maidanus’ leerde op te staan en op zijn eigen twee benen te lopen. Samen met hun landgenoten begonnen Oekraïners te werken aan een verantwoordelijke samenleving.
Sindsdien is mijn inzicht in waarom Oekraïne van belang is voor zowel Europa als Eurazië nog verder verdiept. Hoewel velen in Europa zich eindelijk hebben gerealiseerd dat Oekraïne in de frontlinie staat van de strijd voor de vrijheid en democratie van Europa, heeft de rol van Oekraïne in de toekomst van Europa nog veel meer dimensies.
1. Een spirituele breuklijn
Oekraïne staat centraal in het verhaal van de grote kloof tussen Oost en West, waar het Byzantijnse en het Latijnse christendom elkaar ontmoeten. Kyiv, en niet Moskou, was de plek waar het Byzantijnse christendom in 988 vanuit Constantinopel door Volodymir de Grote in Oekraïne werd geïntroduceerd. Kort daarna, in 1054, vond het Grote Schisma plaats tussen Rome en Constantinopel. De aanleiding was een theologisch geschil over de Heilige Geest, maar er stonden ook politieke en machtskwesties op het spel. Door de eeuwen heen heeft deze theologische kwestie bijgedragen aan een diepe spirituele breuklijn tussen Oost en West. Wantrouwen, misverstanden en regelrechte vijandschap – op kerkelijk, politiek, militair en cultureel vlak – hebben de relatie tussen Oost en West tot aan het huidige conflict gevormd.
Oekraïne, en niet Rusland, bevindt zich precies op die scheidslijn. De geschiedenis van Oekraïne omvat het orthodoxe christendom, het rooms-katholicisme, de Byzantijnse traditie van de Oekraïense Grieks-katholieke Kerk, protestantse invloeden en een rijk Joods erfgoed. Delen van Oekraïne behoorden tot het Pools-Litouwse Gemenebest, andere tot de Oostenrijkse Habsburgse monarchie, en weer andere tot het Ottomaanse Rijk. Oekraïne ligt dus niet zomaar tussen Oost en West in. Het draagt beide in zijn geschiedenis met zich mee.
Terwijl de Reformatie – die andere grote breuk in de kerkgeschiedenis, tussen de rooms-katholieke kerk en het protestantisme – werd overbrugd met de mijlpaal Gezamenlijke Verklaring over de Rechtvaardigingsleer uit 1999, is het Grote Schisma nog niet voldoende geheeld. Paus Johannes Paulus II zei dat Europa en de Kerk moeten leren ademen met twee longen, die de westerse (rooms-katholieke) en oosterse (orthodoxe) tradities vertegenwoordigen. Hij verlangde naar de genezing van de historische en theologische verdeeldheid tussen het westerse en oosterse christendom.
Hier speelt de Oekraïense Grieks-katholieke Kerk een bijzonder belangrijke rol. Als oosterse kerk die in volledige gemeenschap met Rome staat, belichaamt zij in haar eigen bestaan de mogelijkheid dat de oosterse christelijke identiteit en de gemeenschap met het Westen elkaar niet hoeven uit te sluiten. Ik heb elders geschreven over de bijdrage die deze kerk kan leveren aan de wederopbouw van Oekraïne. In tegenstelling tot Rusland heeft Oekraïne geleerd om met diversiteit te leven.
2. Een belangrijk precedent
Vorig jaar, toen ik me verdiepte in de geschiedenis van Amsterdam over een periode van negen eeuwen, zag ik een opmerkelijke parallel met de geschiedenis van Oekraïne. Niemand had de intentie om de Nederlandse Republiek in de zestiende eeuw te stichten. Het was een toevallig gevolg van verzet tegen de Spaanse tirannie. Aangemoedigd door Calvijns leer over de christelijke plicht om tirannie te weerstaan, boden de Nederlandse provincies weerstand tegen de Habsburgse onderdrukking. Willem van Oranje was hun ‘Zelensky-figuur’ die het verzet tegen de meedogenloze massamoorden aanwakkerde.
Verzet, religieuze overtuiging, politieke experimenten, handel en burgerinitiatieven brachten uiteindelijk een buitengewone samenleving voort. Lang voordat de vrede officieel werd bereikt in 1648 (na tachtig jaar!), was de Nederlandse Republiek een laboratorium van de Europese moderniteit geworden. Amsterdam – niet Londen of Parijs – werd de belangrijkste stad ter wereld, een centrum van financiën, scheepvaart, cartografie, uitgeverijen, stadsontwikkeling, wetenschap en filosofie. Ik noem het ‘de bakermat van de moderne wereld’. De federale structuur van de jonge republiek en de Onafhankelijkheidsverklaring (de Plakkaat van Verlatinghe van 1581) beïnvloedden latere republikeinse experimenten sterk, waaronder de Amerikaanse Revolutie.
Het onverwachte verzet en de veerkracht van deze moerassige provincie zonder natuurlijke hulpbronnen laten zien hoe gewelddadige onderdrukking tot onvoorziene reacties en langetermijngevolgen kan leiden. Het succes van de Nederlandse Republiek markeerde het begin van het einde van het Spaanse rijk. Zoals Zubov begreep, ontrafelt het succes van Oekraïne Poetins plannen voor zijn Russische imperium.
3. Wereldleiderschap
Begin vorig jaar gedroegen twee politici zich als pestkoppen op het schoolplein toen zij Zelensky vertelden dat hij geen kaarten in handen had. Sindsdien heeft de wereld gezien hoe zijn land zich op verschillende gebieden tot een wereldleider heeft ontwikkeld.
Oekraïne wordt nu erkend als de meest geduchte strijdmacht van Europa en als een wereldwijde supermacht op het gebied van drones. Terwijl voorheen NAVO-deskundigen de Oekraïners trainden en adviseerden, zijn het nu de Oekraïners die NAVO-troepen trainen en adviseren. Daar gaat Poetins plan om Oekraïne te ‘demilitariseren’! Europese leiders zien Oekraïne nu niet langer als een obstakel voor de internationale stabiliteit, maar als onmisbaar voor de toekomstige veiligheid van Europa.
De Wereldbank heeft Oekraïne erkend als een wereldleider op het gebied van de digitale transformatie van de publieke sector. Op bankgebied wordt Oekraïne algemeen beschouwd als digitaal geavanceerder dan veel EU-landen. Het is het eerste land ter wereld dat officiële digitale paspoorten introduceert die volledig juridisch gelijkwaardig zijn aan fysieke papieren of plastic documenten. Het beschikt over de eerste nationale AI-assistent ter wereld die in staat is publieke transacties in meerdere stappen uit te voeren in plaats van alleen maar standaardvragen te beantwoorden. De overheid heeft het proces van het starten en exploiteren van bedrijven radicaal vereenvoudigd, waardoor ondernemers in ongeveer tien minuten online een eenmanszaak kunnen registreren, geheel zonder menselijke tussenkomst.
Binnen enkele dagen na de invasie werden digitale diensten gelanceerd om financiële steun voor binnenlandse ontheemden (IDP’s) te verwerken, onmiddellijke schademeldingen van eigendommen voor schadevergoeding mogelijk te maken en elektronische hypotheken van de staat veilig te stellen. Omdat Oekraïne zich bewust was van de druk op koppels die door het conflict van elkaar waren gescheiden, voerde het land volledig op afstand af te handelen, juridisch bindende digitale huwelijksregistraties in, rechtstreeks via een app.
Geen kaarten?
4. Onafgemaakte zaken
De strijd van Oekraïne voor vrijheid en democratie vertegenwoordigt de derde fase van de bevrijding van het naoorlogse Europa. De eerste fase begint met het verhaal van Robert Schuman en het begin van de Europese integratie. De eerste grote naoorlogse transformatie van Europa werd mogelijk gemaakt door vergeving en verzoening. We hebben het een ‘moment van genade’ genoemd. Schuman begreep dat verzoening geïnstitutionaliseerd moest worden. Voormalige vijanden moesten een nieuwe relatie van onderlinge afhankelijkheid aangaan.
Een tweede ‘moment van genade’ deed zich voor in 1989–1991, toen de volkeren van Midden- en Oost-Europa zich bevrijdden van het communisme. Ik heb het verhaal van de spirituele revolutie achter de val van het communisme verteld in een reeks van weekly words. Het is een onvoltooid verhaal, onderbroken door factoren uit zowel het oosten als het westen. Het vroeg om een vervolg.
De Maidan-revoluties in Kyiv luidden dit vervolg in, dat zich nog steeds ontvouwt en nauwlettend in de gaten wordt gehouden door andere republieken van de voormalige Sovjet-Unie. De uitkomst van dit huidige conflict zal hun eigen toekomst in grote mate bepalen. Toen Zelensky in februari 2022 in Kyiv standhield en weigerde te vluchten, en de Russische poging om Kyiv in te nemen mislukte, was de wereld getuige van een derde moment van genade dat zich inmiddels heeft uitgestrekt tot meer dan vier en een half jaar.
5. Een laboratorium voor de ‘ziel’
Nog is er een andere dimensie. Europa worstelt zelf met vragen over identiteit en zingeving. Het heeft opmerkelijk succesvolle instellingen, maar vraagt zich steeds vaker af welke waarden deze in stand kunnen houden. Schuman benadrukte dat Europa een ziel nodig had. Economie en technologie waren niet voldoende. Zijn visie voor Europa was als een gemeenschap van volkeren die diep geworteld waren in fundamentele christelijke waarden.
Ik heb een aantal Oekraïense politici, activisten en kerkleiders ontmoet die hun eigen land als diep geworteld in spirituele waarden willen zien. Ter gelegenheid van de 500e verjaardag van de Reformatie in 2017 werd ik uitgenodigd om in Straatsburg met een Oekraïense delegatie uit de kerk en de politiek te spreken over de impact van de Reformatie op Europa. Ondanks hun uiteenlopende religieuze en politieke opvattingen waren ze samen op zoek naar een weg voorwaarts voor hun land. Ik raakte vervolgens betrokken bij verdere consultaties over dit thema in Kyiv, Warschau, Rzeszów en Lviv.
Ik ken geen enkel ander land waar zo’n mate van eenheid en wederzijds respect heerst binnen het hele christelijke spectrum – gesmeed in de smeltoven van Maidan. De meeste kerken delen een sterk besef van het belang van openbare theologie en van praktische samenwerking bij het reageren op het lijden van hun volk.
Een belangrijke persoonlijke ontdekking voor mij vorig jaar was die van de grote Oekraïense Grieks-katholieke leider uit het begin van de twintigste eeuw, metropoliet Andrey Sheptytskyi. Hij begreep dat de wederopbouw van een natie meer vereiste dan politieke onafhankelijkheid. Hij onderwees en schreef over de persoon, het gezin, de economie, het onderwijs, sociale verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid en de rol van de Kerk in de samenleving. Zijn nalatenschap roept de vraag op: wat als de wederopbouw van Oekraïne niet alleen gaat over het herstellen van de infrastructuur, maar over transformatie, over het herstellen van het hart en het terugvinden van de ziel?
Oekraïne zou voor Europa een soort laboratorium kunnen zijn voor het herstel van de Europese ziel: het laat zien waar vrijheid voor dient, wat verzoening vereist, wat voor soort samenleving Europa wil worden en volgens welke waarden het wil leven.
Niet zomaar een grensland. Een hartland.
Tot volgende week,
