Kunnen het blauw en geel van de Oekraïense vlag ons helpen de relatie te zien tussen hemel en aarde, het spirituele en het materiële, de uitgestrektheid van de hemel en de vruchtbaarheid van de grond?
De nationale vlag van Oekraïne werd in 1992 officieel aangenomen na de onafhankelijkheid van de Sovjet-Unie. Toch zijn de kleuren van de vlag veel ouder dan de moderne Oekraïense staat. Ze vinden hun oorsprong in de middeleeuwse heraldiek, waaronder de gouden leeuw op een blauwe achtergrond die wordt geassocieerd met Galicië, en werden in de negentiende eeuw overgenomen door Oekraïense nationale bewegingen.
De bekende interpretatie van een blauwe hemel boven gouden graanvelden ontstond pas later, met name in het begin van de twintigste eeuw. Hoewel er geen theologische betekenis aan de keuze voor deze kleuren werd verbonden, lenen ze zich niettemin voor een diep christelijke interpretatie. De blauwe hemel verwijst naar het oneindige, het eeuwige, het transcendente, het rijk dat buiten de menselijke controle ligt. Het gele graan verwijst naar de aarde, menselijke arbeid, het dagelijks brood, de oogst en de goedheid van de schepping – de goddelijke immanentie.
Interessant is dat de Nationale Bank van Oekraïne bij de introductie van een serie herdenkingsmunten geel expliciet in verband heeft gebracht met Gods vrijgevigheid, samen met de tarweoogst, terwijl blauw de grenzeloze hemel, vrede en waardigheid oproept. Hier ligt een natuurlijk verband met het Onze Vader: Onze Vader in de hemel … Geef ons heden ons dagelijks brood. Hemel en brood. Transcendentie en immanentie. De God die boven ons staat en de God die ons onderhoudt.
Horizon
De strijd van Oekraïne om zijn land, volk, cultuur en vrijheid te behouden, maakt de vergelijking bijzonder treffend. De gele graanvelden zijn geworteld in de aarde. De blauwe hemel strekt zich uit tot in het oneindige. Ze ontmoeten elkaar aan de horizon, waar de zichtbare wereld zich opent naar het onzichtbare, waar het tijdelijke het eeuwige ontmoet, waar de alledaagsheid en het lijden van het dagelijks leven betekenis krijgen door het eeuwige.
Immanentie betekent in de christelijke theologie dat God aanwezig en actief is binnen de schepping, en niet louter vanaf de buitenkant toekijkt. De menswording van Christus is de ultieme uitdrukking van goddelijke immanentie: het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond. In Oekraïne kunnen we deze goddelijke aanwezigheid wellicht weerspiegeld zien in de dagelijkse trouw van boeren die zaaien, verpleegkundigen die zorg verlenen, spoorwegarbeiders die de treinen laten rijden, buren die vreemdelingen onderdak bieden, en gezinnen die te midden van het lijden blijven liefhebben. Niet omdat het lijden op zich heilig is, maar omdat liefde en goedheid daarin aanwezig kunnen blijven.
Transcendentie betekent dat God groter is dan de schepping, groter dan de geschiedenis, groter dan de grenzen van het menselijk begrip. Het blauw van de Oekraïense vlag herinnert ons eraan dat geen enkele heerser, regering, leger of rijk het ultieme gezag heeft. Er is een morele horizon die verder reikt dan de aanspraken van aardse macht. Een natie is geen God. Een staat is geen God. Een heerser is geen God. Alle aardse autoriteit is verantwoording verschuldigd aan een hogere gerechtigheid.
De christelijke visie verenigt zowel immanentie als transcendentie. De God die boven alles staat, is ook bij ons aanwezig. Theologisch gezien zijn dit geen met elkaar concurrerende eigenschappen van God. Ze vullen elkaar aan. Als we alleen de nadruk leggen op immanentie, lopen we het risico God te reduceren tot de natuur, de menselijke ervaring of politieke doelen. Als we alleen de nadruk leggen op transcendentie, kan God vervreemd raken van het menselijk lijden en de verantwoordelijkheden van het dagelijks leven. Het christelijk geloof houdt beide samen.
Wanneer we bidden: ‘Uw koninkrijk kome, Uw wil geschiede op aarde, in Oekraïne, in Rusland, in Europa…’, bidden we dat de hemel – de volheid van shalom – op aarde komt, dat het Nieuwe Jeruzalem neerdaalt. Zo bezien geeft de Oekraïense vlag richting aan onze gebeden.
Zonnebloemen
Sommigen hebben opgemerkt dat Vincent van Gogh geel gebruikte als een sterke verwijzing naar de goddelijke aanwezigheid binnen de schepping (immanentie), en blauw als een verwijzing naar het mysterie en de onmetelijkheid van God buiten de schepping (transcendentie). Het Caféterras bij nacht kan bijvoorbeeld verrassend genoeg gezien worden als een scène van het Laatste Avondmaal, met de ober als Christusfiguur, een kruissymbool achter hem, terwijl hij elf discipelen bedient en de twaalfde van de tafels wegglipt. Het café baadt in geel, terwijl de donkerblauwe nachtelijke hemel buiten wordt gedomineerd door twee heldere sterren die naar de centrale figuur wijzen.
Van Gogh was dol op zonnebloemen – tegenwoordig een symbool van Oekraïense solidariteit – en de manier waarop die zich naar het licht toe draaien. Hij associeerde ze met inspiratie, vriendschap en dankbaarheid. Een van zijn laatste schilderijen was Graanveld met kraaien (1890): goudkleurig graan onder een donkere en dreigende blauwe hemel, die zelf zowel lijkt op de Oekraïense vlag als op de huidige situatie in Oekraïne. Vandaag de dag zijn de gouden velden slagvelden geworden, de blauwe hemel verduisterd door raketten en drones.
Toch blijft de vlag wapperen. En roept ze ons op om te bidden dat er shalom op aarde mag komen.
Tot volgende week,
