Een chalet in de Zwitserse Alpen was de onwaarschijnlijke broedplaats voor ideeën die evangelischen in staat stelden constructief om te gaan met de veranderende westerse cultuur. Maar die paradoxaal genoeg ook hielpen bij het leggen van intellectuele bases voor Amerika’s cultuuroorlogen.
De tussentijdse verkiezingen van afgelopen week in de VS brachten het contrast tussen deze twee uitingen van openbaar christendom aan het licht, zo merkten verschillende politieke commentatoren op.
In 1955 richtten Francis (1912–1984) en Edith Schaeffer (1914–2013) L’Abri (Frans voor ‘toevluchtsoord’) op in Huémoz, Zwitserland. Door in hun chalet zoekenden te verwelkomen die worstelden met vragen over waarheid, zingeving, vrijheid en geloof, beïnvloedden de Schaeffers het leven van talloze hippies en sceptici.
Een van die zoekers was Wim Rietkerk, theoloog, predikant, auteur en politicus, mijn gast in de Schuman Talk van deze maand (zie hieronder). Nadat hij Huémoz in de jaren 60 voor het eerst had bezocht, heeft Wim zich de rest van zijn leven ingezet voor L’Abri en was hij er internationaal voorzitter. Hij ervoer uit eerste hand Ediths gave van gastvrijheid en haar onderwijs over het gezin. Die voedden het gevoel van acceptatie en openheid die zoekenden ervoeren, terwijl ze met Francis in gesprek gingen over de relevantie van het christelijk geloof voor filosofie, politiek, kunst en maatschappij. Schaeffer luisterde naar twijfelaars in plaats van hen af te wijzen. Hij geloofde dat eerlijke vragen eerlijke antwoorden verdienen.
Hij behoorde tot de invloedrijkste evangelische denkers van de twintigste eeuw. L’Abri toonde het evangelisch christendom op zijn bekoorlijkst: intellectueel serieus, cultureel nieuwsgierig, spiritueel geworteld en radicaal gastvrij. Hij zette vraagtekens bij de neiging binnen de evangelische beweging om zich in een religieuze subcultuur terug te trekken. Het christendom, zo benadrukte hij, gaat niet louter over het redden van zielen voor de hemel. Met een wereldbeeld dat de gehele werkelijkheid omvat, sloot zijn denken aan bij dat van de Nederlandse staatsman en theoloog Abraham Kuyper, die benadrukte dat Christus aanspraak maakt op elke vierkante centimeter van de schepping. Hij was zich bewust van Kuypers concepten van algemene genade en soevereiniteit in de eigen kring, die ruimte lieten voor pluralisme.
Ik behoorde tot de eerste leiders binnen JmeO die sterk beïnvloed waren door Schaeffers boeken. Ze gaven me de broodnodige zuurstof tijdens mijn studietijd. Na een bezoek aan L’Abri richtte Floyd McClung de Dilaram Huizen op in Kaboel, Kathmandu en Delhi, waar hij wereldreizigers en zoekenden bereikte via vriendschappelijke evangelisatie naar het voorbeeld van L’Abri. De Schaeffers beïnvloedden ook Loren en Darlene Cunningham, de oprichters van JmeO, die zich begin jaren 70 eveneens in Zwitserland vestigden. Ediths nadruk op gastvrijheid vormde een van de fundamentele waarden van JmeO. Loren begon in 1975 gelovigen aan te moedigen om zich in te zetten in de verschillende maatschappelijke kringen, waarmee hij de isolationistische invloed van zijn eigen pinksterachtergrond overwon.
Van dialoog naar confrontatie
Toch is de nalatenschap van Schaeffer zowel inspirerend als verontrustend. Want ze gaf ook brandstof aan een beweging die in toenemende mate wordt gekenmerkt door politieke confrontatie.
Ironisch genoeg begon zijn Europese bediening in een zeer open geest, waarbij zowel de nadruk lag op waarheid als op liefde. In zowel The Mark of the Christian (1970) als in The Church Before the Watching World (1971) betoogde Schaeffer dat liefde en eenheid onder christenen dienen als het definitieve ‘kenmerk’ dat Jezus heeft gegeven, de ‘ultieme apologetiek’ om de realiteit van het evangelie te bewijzen aan een toekijkende wereld.
Maar aan het eind van de jaren 70 was zijn focus drastisch verschoven. Hij interpreteerde de westerse geschiedenis steeds meer als een confrontatie tussen het Bijbelse christendom en het seculiere humanisme. Hij waarschuwde dat de westerse beschaving haar christelijke grondslagen aan het loslaten was.
Hij bracht steeds meer tijd door in Amerika om campagne te voeren tegen abortus en om evangelischen te mobiliseren die zich tot dan toe niet met politiek hadden beziggehouden. Leiders van de opkomende Religious Right en de Moral Majority zagen het potentieel van deze nieuw gemobiliseerde achterban om het ‘seculiere humanisme’ aan te vallen.
Schaeffer overleed in 1984, lang voordat Donald Trump aan de politieke horizon verscheen. Hij kan niet verantwoordelijk worden gehouden voor alles wat daarna gebeurde. Toch is er sprake van een verontrustende paradox. Een beweging die aanvankelijk empathische betrokkenheid bij de cultuur aanmoedigde, werd steeds meer gekenmerkt door de strijd ertegen. Christenen die beweerden de Bijbelse moraal te verdedigen, schaarden zich soms achter politieke leiders wier gedrag in strijd was met het karakter van Christus.
Evenzo werden Cunninghams ‘zeven sferen’ door anderen geherinterpreteerd als ‘zeven bergen’ die door christenen moeten worden veroverd en beheerst. Een oproep tot dienstbaarheid veranderde binnen de religieuze stroming van de Trump-aanhangers in een programma voor heerschappij en culturele verovering.
Een ander christelijk geluid
Seculiere commentatoren merkten deze week op dat de tussentijdse verkiezingen een meer ‘Christus-achtig’ christendom aan het licht brachten, waarbij verschillende winnende senatoren de nadruk legden op naastenliefde, mededogen, rechtvaardigheid en menselijke waardigheid. Peter Wehner beschreef de uitslag in The Atlantic als ‘een goede avond voor het christelijk geloof’. Bill McKibben zag in een artikel in The Guardian aanwijzingen dat een christendom dat draait om mededogen, zorg voor kwetsbare mensen, rechtvaardigheid en naastenliefde, bij het publiek weer aan geloofwaardigheid wint.
Alister Campbell, de voormalige pr-man van Tony Blair die ooit de beruchte uitspraak ‘Wij doen niet aan God’ deed, gaf in het programma The rest is politics toe dat hij, hoewel hij nog steeds ‘niet aan God doet’, wel kon luisteren naar James Talarico, die in Texas won met het thema ‘Heb je naaste lief’, ‘omdat hij zo authentiek is’.
Bij L’Abri in Huémoz hoorden waarheid en liefde bij elkaar. Mensen werden verwelkomd voordat ze werden overgehaald. Voor christenen aan beide zijden van de Atlantische Oceaan is de uitdaging duidelijk.
Zullen we bekend staan om de vijanden die we bevechten – of om de naasten die we liefhebben?
Kijk komende maandag om 18.00 uur CET mee of bekijk de opname op een later tijdstip dat je uitkomt.
Tot volgende week,
