Je hoeft geen katholiek of royalist te zijn om de invloed van pausen en koningen te waarderen bij het opnieuw bevestigen van democratische grondbeginselen die momenteel onder druk staan van illiberale regimes aan beide zijden van de Atlantische Oceaan.
Paus Franciscus, die nog maar een jaar geleden overleed, bevorderde consequent de rechtsstaat, rechtvaardigheid, gelijkheid en het algemeen welzijn. Hij werd steeds directer in zijn confrontatie met wat hij zag als een wereldwijde verschuiving richting autoritaire leiderschapsvormen. Herhaaldelijk waarschuwde hij tegen het manipuleren van democratische mandaten om illiberale uitkomsten te rechtvaardigen, en benadrukte dat verkiezingen zonder rechtvaardigheid onderdrukking kunnen legitimeren in plaats van deze te beteugelen.
Met bijzondere urgentie sprak hij over de erosie van waarheid in het publieke leven. Desinformatie, zo stelde hij, is geen randverschijnsel maar een structurele bedreiging voor de democratie zelf. Wanneer waarheid onderhandelbaar wordt, wordt de wet buigzaam en begint macht te opereren zonder verantwoording.
Zijn consequente verdediging van migranten, armen en mensen die buiten de bescherming van de wet vallen, was niet slechts pastoraal—het was een aanhoudende kritiek op systemen die legaliteit claimen terwijl ze rechtvaardigheid schenden.
Zijn nalatenschap krijgt nu een scherpere uitdrukking in het leiderschap van paus Leo XIV. Waar Franciscus vaak sprak in pastorale en profetische toon, heeft Leo de bereidheid getoond om zich directer te mengen in politieke machtsverhoudingen, inclusief recente uitwisselingen met het Witte Huis. Leo heeft benadrukt dat de rechtsstaat niet ondergeschikt mag worden gemaakt aan politieke opportuniteit.
Leo maakt zich zorgen over de selectieve toepassing van rechtvaardigheid, de politisering van instituties en beleidsrichtingen die de gelijke waardigheid van personen ondermijnen—vooral op gebieden zoals migratie, burgerrechten en de behandeling van kwetsbare gemeenschappen.
Een natie kan niet beweren vrijheid te verdedigen terwijl zij de juridische en institutionele waarborgen verzwakt die vrijheid mogelijk maken, zo waarschuwt hij.
Algemeen welzijn
Als deze twee pausen een morele en soms confronterende stem hebben laten horen, hebben twee monarchen tijdens hun recente bezoeken aan het Witte Huis—die in eigen land niet onomstreden waren—een stabiliserende en matigende invloed uitgeoefend.
De Nederlandse koning Willem-Alexander, die afgelopen zomer de Amerikaanse president ontving in zijn paleis in Den Haag, verwees naar de 400-jarige Nederlands-Amerikaanse vriendschap voordat hij benadrukte dat de rechtsstaat een gedeelde toewijding is die bondgenootschappen onderbouwt. Hij legde nadruk op inclusiviteit en de bescherming van kwetsbare groepen, en op het feit dat economische en politieke systemen de hele samenleving moeten dienen, niet slechts delen ervan. Daarmee gaf hij uitdrukking aan een uitgesproken Europese opvatting van het algemeen welzijn—als tegenwicht tegen het reduceren van bestuur tot louter partijbelangen, macht of winst.
Ook de Britse koning Charles III gebruikte zijn bezoek aan de VS om zowel de langdurige bijzondere Brits-Amerikaanse relatie te benadrukken als de noodzaak van rentmeesterschap, verantwoordelijkheid en sociale samenhang—tegenkrachten tegen de fragmentatie van het democratische leven. Zijn nadruk op milieuzorg was niet alleen ecologisch; het herinnerde regeringen eraan dat het algemeen welzijn verder reikt dan verkiezingscycli en directe belangen.
Even belangrijk was zijn voortdurende bevestiging van waardigheid over verschillen heen. Door interreligieuze samenwerking en wederzijds respect te benadrukken, onderstreepte Charles de culturele voorwaarden voor gelijkheid voor de wet. Zonder zo’n fundament dreigt juridische gelijkheid abstract en kwetsbaar te worden.
Drie lessen
Wat leren we dan van deze twee pausen en twee koningen?
Ten eerste dat democratie niet kan overleven op alleen verkiezingen, wetten en instituties. Zij vereist een moreel kader—een kader dat aandringt op waarheid, rechtvaardigheid en de gelijke waardigheid van ieder mens.
Ten tweede dat verschillende vormen van leiderschap kunnen samenkomen rond hetzelfde doel. De profetische waarschuwingen van Franciscus, de directe betrokkenheid van Leo XIV, de diplomatieke correctie van Willem-Alexander en de gestage bevestiging door Charles wijzen allemaal in dezelfde richting: macht moet rekenschap afleggen, de wet moet rechtvaardig zijn en de samenleving moet gericht blijven op het algemeen welzijn.
Ten slotte dat het corrigeren van democratische ontsporing zelden alleen voortkomt uit dramatische confrontaties. Vaker is het het cumulatieve effect van stemmen—morele, symbolische en institutionele—die weigeren toe te laten dat fundamentele principes in irrelevantie wegzakken.
In een tijd waarin het vertrouwen in de democratie broos is, moeten we beseffen dat de vernieuwing van het democratische leven niet alleen afhangt van politieke hervorming, maar ook van het herstel van de diepere overtuigingen die aan zulke hervorming ten grondslag liggen.
Voor degenen onder ons die geen paus of koning zijn: welke rol kunnen wij spelen in het herstel van de geestelijke waarden en overtuigingen in onze steden, landen en Europa? Hoe kunnen we ons verhouden tot de stad? tot de publieke ruimte? tot Europa?
Wij nodigen je uit om deze zomer in juli deel te nemen aan onze summer school met drie modules die elk van deze terreinen behandelen. De modules kunnen afzonderlijk of gezamenlijk worden gevolgd. Accommodatie voor wie dat nodig heeft, is beschikbaar in De Poort, het YWAM-centrum in Amsterdam. Onze webpagina zal in de loop van deze week worden afgerond, maar inschrijving is nu al mogelijk via: ywamamsterdam.com/engage
Europadag
Volgende week zaterdag, 9 mei, is het Europadag, een dag om na te denken over hoe we deze diepere overtuigingen kunnen herwinnen. Op deze dag in 1950 hield de Franse minister van Buitenlandse Zaken, Robert Schuman, een toespraak van drie minuten die het proces van Europese integratie in gang zette, geworteld in de beginselen van rechtsstaat, rechtvaardigheid, gelijkheid en het algemeen welzijn. Sinds 2011 organiseert het Schuman Centre het State of Europe Forum in de hoofdstad van het land dat het EU-voorzitterschap bekleedt—momenteel Cyprus.
Zoals eerder aangekondigd hebben wij deze traditie echter opgeschort vanwege onze toegenomen betrokkenheid bij activiteiten rond Oekraïne en een herijking van onze focus op het herstel van de ‘ziel van Europa’, met Oekraïne als ‘laboratorium’. Ter gelegenheid van Europadag en de Schumanverklaring brengen we 20 jonge YWAM’ers uit Stockholm en Amsterdam naar Brussel voor een Together for Europe-bijeenkomst van 11–13 mei, samen met 130 andere Europese jongeren die verkennen hoe we een ‘ziel voor verzoening’ kunnen herstellen.
Tot volgende week,
