De meedogenloze Russische invasie van Oekraïne heeft Oekraïense christenen voor een aantal moeilijke morele vragen gesteld.
Halverwege een achtdaags bezoek aan Oekraïne, waar we samen met onze collega’s Dick en Ulla Brouwer YWAM-medewerkers en andere gelovigen een hart onder de riem steken, worden Romkje en ik ons ervan bewust hoeveel wij Europeanen te danken hebben aan de opofferingen, de veerkracht en de toewijding van de Oekraïners.
In gesprekken met predikanten, theologen, historici, soldaten, aalmoezeniers, onderwijzers, nabestaanden en ‘gewone’ gelovigen horen we dat Oekraïners worstelen met kwesties waarover veel westerse christenen tot nu toe alleen theoretisch hebben gediscussieerd.
Moeten gelovigen pacifist blijven als hun steden worden gebombardeerd? Als het verdedigen van gezinnen en vrijheid geweld vereist, hoe ziet trouw aan Christus er dan uit? Hoe moeten kerken zich verhouden tot de politieke macht?
Innovatie, humor, solidariteit en doorzettingsvermogen hielpen het land om, ondanks de wrede aanvallen en de ijskoude winter, verre van gebroken en ontmoedigd uit deze beproevingen te komen. Het is zelfs zo dat Oekraïne, ondanks de onderdrukking, op verschillende fronten een wereldleider aan het worden is: militaire innovatie, digitaal bestuur, maatschappelijke mobilisatie en maatschappelijke veerkracht. Oekraïne verdedigt niet alleen zichzelf, maar helpt ook mee om opnieuw te definiëren hoe landen overleven en zich aanpassen in de turbulente politiek van de 21e eeuw.
Het belangrijkste is dat Oekraïne een proeftuin voor ethische vraagstukken aan het worden is voor de wereldwijde kerk. Een invloedrijke stem in deze discussie is die van historicus Yaroslav Hrytsak (luister hier naar mijn interview met hem). Zijn belangrijkste stelling is dat absoluut pacifisme moreel onverantwoord kan worden in de confrontatie met gewelddadige tirannie.
Vrede is het ultieme doel van elke morele samenleving, stelt Hrytsak. Maar die vrede mag niet worden verward met passiviteit. Wanneer een machtige agressor erop uit is een natie te vernietigen en haar identiteit uit te wissen, kan het weigeren van verzet juist leiden tot nog grotere onrechtvaardigheid.
Hrytsak beschouwt de oorlog niet in de eerste plaats als een nationalistische strijd, maar als een verdediging van de morele orde zelf. Oekraïne, zo stelt hij, verzet zich tegen een systeem dat is gebaseerd op leugens, onderdrukking en imperiale overheersing onder leiding van Vladimir Poetin. Als een dergelijke agressie slaagt, schaadt dat niet alleen Oekraïne; het ondermijnt ook het principe dat waarheid en vrijheid van belang zijn in het internationale bestel.
Oekraïne is derhalve de frontlinie van de slag om de ziel van Europa – en van het Westen.
Opofferende bescherming
De vraag is niet langer simpelweg: ‘Is geweld verkeerd?’ maar luidt nu: ‘Welke verantwoordelijkheid dragen wij jegens hen die kwetsbaar zijn voor geweld?’
Vanuit dit perspectief kan de weigering om burgers te verdedigen op zichzelf al een vorm van moreel falen zijn. Een samenleving die haar burgers in naam van morele zuiverheid aan wreedheid prijsgeeft, loopt het risico vrede te veranderen in een vorm van onverschilligheid.
Dit argument vindt bij veel Oekraïense christenen veel weerklank. Tot nu toe neigden sommige protestantse gemeenschappen naar pacifisme, onder invloed van de doperse tradities en het leven onder het Sovjetmilitarisme. Maar de realiteit van de invasie heeft hen gedwongen hun standpunt te herzien.
Veel gelovigen beschrijven militaire dienst tegenwoordig als een daad van opofferende bescherming in plaats van nationalistische agressie, waarbij ze Jezus citeren uit Johannes 15:13: ‘Niemand heeft grotere liefde dan deze: zijn leven geven voor zijn vrienden’.
Toch vermijden de meeste Oekraïense kerken veroordeling van hen die pacifist blijven. In plaats daarvan is er een brede, morele consensus ontstaan: sommige christenen verdedigen het vaderland door middel van militaire dienst, anderen helpen met geestelijke verzorging, humanitaire hulp en zorg voor vluchtelingen, weduwen en veteranen. Beide vormen van dienstbaarheid worden begrepen als uitingen van naastenliefde.
Waarschuwing
De oorlog heeft een cruciaal principe voor Oekraïense christenen nog eens onderstreept: de kerk mag nooit een instrument van politieke ideologie worden. Ze realiseren zich terdege hoe religieuze taal kan worden gemanipuleerd om imperiale ambities te rechtvaardigen. Zowel Poetin als het hoofd van de Russisch-orthodoxe kerk, patriarch Kirill van Moskou, stelt de Russische oorlog voor als een verdediging van een heilige christelijke beschaving. Theologen wereldwijd – orthodoxen, katholieken en protestanten – waarschuwen voor deze gevaarlijke vermenging van nationalisme en geloof, of die nu tot uiting komt in de Russky Mir of in het Amerikaanse christelijke nationalisme.
De ervaring in Oekraïne dient als waarschuwing. Wanneer het christendom wordt vereenzelvigd met een politiek project, verliest het zijn profetische stem. In plaats van de macht ter discussie te stellen, heiligt het die juist.
Toch geeft het Oekraïense verhaal ook een boodschap van hoop. Kerken en christelijke organisaties in het hele land zijn uitgegroeid tot centra van buitengewone maatschappelijke dienstverlening. Gelovigen hebben op grote schaal opvangcentra voor vluchtelingen, medische hulp, traumaverwerking en humanitaire hulp opgezet. Het geloof reikt verder dan persoonlijke spiritualiteit. Het heeft zich vertaald in maatschappelijke verantwoordelijkheid.
Dit is wellicht het diepste inzicht dat uit het ethische laboratorium van Oekraïne naar voren komt. Het christelijk geloof draait niet alleen om het bewaren van morele zuiverheid of het winnen van politieke discussies. Het gaat om verantwoordelijke liefde in de echte wereld, zelfs wanneer de keuzes pijnlijk en onvolmaakt zijn.
Uiteindelijk herinneren Oekraïense christenen de wereldwijde kerk aan een moeilijke waarheid. Vrede is niet louter de afwezigheid van conflict. Het is de aanwezigheid van gerechtigheid, waarheid en de bescherming van kwetsbare mensen.
Tot volgende week,
