Kunstmatige intelligentie is ons leven binnengedrongen en brengt zowel grenzeloze kansen als ongekende uitdagingen met zich mee.
We kunnen dit niet negeren. Vorige maand noemde paus Leo XIV kunstmatige intelligentie in zijn eerste encycliek, Magnifica humanitas (‘Prachtige mensheid’), de bepalende morele en maatschappelijke uitdaging van de eenentwintigste eeuw.
Vorige week woonde ik in het Europees Parlement in Brussel een dialoog bij over ‘Gezondheid en welzijn in het tijdperk van kunstmatige intelligentie’ – over hoe ervoor gezorgd kan worden dat AI wordt gestuurd door mensgerichte waarden ten behoeve van het algemeen welzijn.
Dit overleg maakt deel uit van een reeks soortgelijke evenementen, zoals voorgeschreven door artikel 17 van het Verdrag van Lissabon, dat een regelmatige, open en transparante dialoog vereist tussen religieuze en filosofische stromingen en vertegenwoordigers van de EU-instellingen (Europese Commissie, Europese Raad en Europees Parlement). Ik heb al eerder geschreven over mijn enthousiasme voor deze evenementen, die onder andere een platform bieden aan christelijke stemmen om het EU-beleid te beïnvloeden.
Ondanks het brede scala aan vertegenwoordigde stromingen en wereldbeelden – christelijk en joods, islamitisch en boeddhistisch, vrijdenkers en humanisten – bleek er een sterke consensus te bestaan over de noodzaak van op waarden gebaseerde regelgeving voor kunstmatige intelligentie.
Opnieuw luisterde ik dankbaar naar bijbelse concepten die compromisloos werden verwoord in het parlementsgebouw, zoals de gedachte dat menselijke waardigheid uitsluitend voortvloeit uit het besef dat de mensheid naar Gods beeld is geschapen.
Verschillende sprekers verwezen naar de heldere en actuele encycliek van de paus, die enerzijds de enorme voordelen erkent die AI kan bieden op het gebied van geneeskunde, onderwijs, communicatie, wetenschappelijke ontdekkingen en economische productiviteit; maar anderzijds waarschuwt dat de menselijke waardigheid moet worden verdedigd tegen systemen die mensen reduceren tot data, efficiëntie, winst of controle door algoritmes.
De paus bevestigt dat menselijke creativiteit en wetenschappelijke vindingrijkheid gaven zijn die kunnen bijdragen aan het algemeen welzijn. Toch benadrukt hij dat technologie een dienaar van de mensheid moet blijven, en nooit haar meester.
De mensheid wordt geconfronteerd met de verleiding van ‘de afgoderij van de technologie’, zo stelt hij, het geloof dat technologische macht op zichzelf menselijke vervulling en verlossing, zingeving en moraliteit, of transcendentie kan waarborgen. Mensen bezitten een heilige waardigheid die niet geworteld is in productiviteit of intelligentie, maar in het feit dat zij naar Gods beeld zijn geschapen.
Transhumanisme
De deelnemers aan de dialoog in Brussel sloten zich aan bij de oproep van de paus tot ethisch beheer van AI door middel van internationale samenwerking, democratisch toezicht, transparantie, verantwoordingsplicht en morele reflectie. AI-systemen beïnvloeden in toenemende mate onze economieën, de publieke opinie, werkgelegenheid, veiligheid en zelfs persoonlijke relaties, maar hun werking blijft vaak verborgen voor democratische controle. Deze machtsongelijkheid dreigt nieuwe vormen van afhankelijkheid, manipulatie, ongelijkheid en ‘digitaal kolonialisme’ te creëren.
Paus Leo levert kritiek op de ideologie van het transhumanisme, die soms in verband wordt gebracht met Silicon Valley. Menselijke beperkingen, kwetsbaarheid, sterfelijkheid en afhankelijkheid zijn geen gebreken die door middel van techniek kunnen worden weggewerkt. Integendeel, zo stelt hij, die dingen maken mensen juist menselijk. Het maakt liefde, mededogen, solidariteit en spirituele groei mogelijk. Hij waarschuwt voor visies op de samenleving waarin mensen louter worden behandeld als biologische machines die kunnen worden geüpgraded, of waarin de menselijke identiteit ondergeschikt wordt gemaakt aan technologische systemen. De paus benadrukt dat intelligentie meer is dan rekenkracht; het omvat geweten, morele verantwoordelijkheid, wijsheid, relationeel vermogen en openheid voor God.
AI moet ook worden ‘ontwapend’, schrijft de paus. Dat houdt in dat het losgekoppeld moet worden van systemen van overheersing, militarisering en geopolitieke concurrentie. Hij stelt dat de traditionele theorie van de ‘rechtvaardige oorlog’ wellicht niet langer afdoende inspeelt op het destructieve potentieel van moderne technologieën.
De mensheid staat voor een keuze, waarschuwt hij – op weg naar de Toren van Babel, een mensheid zonder God, die leidt tot uniformiteit en ontmenselijking, winst boven mensen, mensen gereduceerd tot louter data, verlies van menselijke waardigheid; of op weg naar Jeruzalem met God in het centrum, diversiteit als bron van rijkdom, de weg van broederschap en samenwerking, inclusie en gedeelde verantwoordelijkheid.
Groningen
Twee dagen na mijn bezoek aan Brussel bevond ik me in Groningen, in het noorden van Nederland, bij een op het eerste gezicht niet-gerelateerd evenement ter ere van de stichting van een kloostergemeenschap zes eeuwen geleden (zie foto). Vanuit hun moedergemeenschap in Windesheim bij Zwolle verspreidden de Broeders van het Gemene (=gemeenschappelijke) Leven zich over de Lage Landen en verder naar Noord-Europa, waar ze gemeenschappen stichtten op basis van bijbelse waarden.
Ik had niet verwacht hier een verband te ontdekken met het thema waarden en AI. Mijn taak tijdens deze bijeenkomst was om de invloed van de beweging te koppelen aan de moderne Europese waarden, waaronder menselijke waardigheid, onderwijs, gewetensvrijheid, maatschappelijke verantwoordelijkheid, actief burgerschap, respect voor kennis en vreedzame samenwerking.
Wat ik me vóór mijn aankomst in Groningen nog niet volledig had gerealiseerd, was dat mijn inleiding zou uitmonden in een discussie over de noodzaak van deze eeuwenoude waarden in het licht van de groeiende aanwezigheid van AI. Nederland richt namelijk zijn eerste nationale AI-fabriek op in Groningen, gesteund door een investering van 200 miljoen euro van de EU, de Nederlandse overheid en regionale fondsen. Die fabriek heeft tot doel regionale innovatie te stimuleren en tegelijkertijd de technologische afhankelijkheid van het land van de VS en China te verminderen.
Zelfs in de uithoeken van Nederland kunnen de uitdagingen van AI niet worden genegeerd.
Tot volgende week,
