Een Noorse collega die boven de poolcirkel woont, wees mij deze week op een verrassende bestseller in zijn land over de Bijbel, geschreven door twee atheïstische socialistische parlementariërs.
De Bijbel, zo concluderen zij, is veel rijker en vreemder, radicaler en overtuigender, menselijker en actueler dan veel seculiere Europeanen zich hadden voorgesteld.
Wanneer twee vooraanstaande Noorse politici van de partij Rødt (Rood) ontdekken dat veel van de waarden die zij koesteren – menselijke waardigheid, gelijkheid, solidariteit en zorg voor kwetsbaren – diep geworteld zijn in de Bijbelse traditie, is het misschien tijd dat we allemaal dit bijzondere boek opnieuw ter hand nemen.
Veel Europeanen beschouwen het christendom tegenwoordig vooral als een overblijfsel uit het verleden – misschien onderdeel van ons cultureel erfgoed, maar niet langer als een levende bron van wijsheid voor het publieke leven. Velen doen de Bijbel af als irrelevant, onderdrukkend of simpelweg te religieus om nog iets bij te dragen aan een moderne democratische samenleving.
In De socialistische gids voor de Bijbel (Sosialistenes guide til Bibelen) proberen Mímir Kristjánsson en Sofie Marhaug hun lezers er niet van te overtuigen dat Jezus een socialist was. Wel nodigen zij hun medeburgers uit de Bijbel te lezen, omdat die onmisbaar blijft voor het begrijpen van de Noorse cultuur en publieke moraal.
Wat de auteurs verraste, was de niet-aflatende aandacht van de Bijbel voor de armen. Van de profeten tot de leer van Jezus wordt rijkdom nooit als moreel neutraal beschouwd. Economische macht wordt telkens beoordeeld op de vraag of zij anderen dient of juist uitbuit. De auteurs waren getroffen door hoe vaak de Schrift onrecht veroordeelt, weduwen en wezen verdedigt, vreemdelingen verwelkomt en waarschuwt voor de corrumperende kracht van rijkdom.
Natuurlijk wisten wij die ‘onze Bijbel kennen’ dit allemaal al, nietwaar? Of toch niet? Hoe vaak krijgen discussies over persoonlijke moraal niet veel meer aandacht dan vragen over economische rechtvaardigheid, bedrijfsethiek of de verantwoordelijkheden die met rijkdom gepaard gaan? Zoals Kristjánsson en Marhaug ontdekten, spreekt de Bijbel met opmerkelijke consistentie over beide.
Genade
Iets anders wat zij ontdekten, was dat in de meeste politieke manifesten genade ontbreekt. Politiek draait om rechten, belangen, onderhandelingen en macht. De Bijbel legt echter de nadruk op een heel andere dimensie: barmhartigheid, vergeving en verzoening. Rechtvaardigheid is van groot belang, maar vormt nooit het hele verhaal. Verbroken relaties kunnen worden hersteld. Vijanden kunnen goede buren worden. Mensen zijn meer dan leden van concurrerende maatschappelijke groepen; zij zijn geschapen naar het beeld van God.
Gezonde samenlevingen zijn afhankelijk van deugden die markten niet kunnen voortbrengen en overheden niet kunnen afdwingen: eerlijkheid, nederigheid, vergevingsgezindheid, verantwoordelijkheid en vertrouwen. Deze deugden zijn allereerst relationeel en pas daarna politiek. Ze groeien in gezinnen, buurten, kerken en vrijwilligersorganisaties, lang voordat ze zichtbaar worden in parlementen.
De visie van de Bijbel is daarom groter dan zowel het kapitalisme als het socialisme. Zij daagt ongeremd kapitalisme uit wanneer winst wordt nagestreefd zonder oog voor mensen. Maar zij bevraagt ook elke politieke ideologie die denkt dat maatschappelijke structuren alleen de samenleving kunnen vervolmaken.
De Schrift houdt vol dat onrecht niet alleen in systemen zit ingebakken; het huist ook in elk menselijk hart. Hebzucht, afgunst, trots en machtswellust zijn niet beperkt tot één economische klasse of één politieke partij. Politieke instituties zijn van groot belang, maar zij kunnen de mensheid niet verlossen.
Misschien is de grootste verdienste van De socialistische gids voor de Bijbel niet de politieke analyse, maar de nieuwsgierigheid ervan. In plaats van een achterhaald religieus document vonden deze twee sceptici een tekst die nog altijd de diepste Europese opvattingen over rechtvaardigheid, mededogen en menselijke waardigheid vormt.
Blinde vlek
Overal in Europa zijn tekenen zichtbaar van een hernieuwde belangstelling voor het christendom onder mensen die zelf nauwelijks gelovig zijn. Historici erkennen steeds vaker de beslissende invloed van de Bijbel op de ontwikkeling van mensenrechten en democratische instituties. Filosofen wijzen erop dat ideeën als universele menselijke waardigheid niet uit het niets zijn ontstaan. Zelfs seculiere denkers vragen zich af of de liberale democratie op den duur kan overleven wanneer zij zich losmaakt van de morele voedingsbodem die haar ooit heeft voortgebracht.
Veel wetenschappers, zowel religieuze als seculiere – onder wie Tom Holland, Larry Siedentop, Jürgen Habermas, John Gray, Yuval Noah Harari, Ayaan Hirsi Ali, Douglas Murray en Francis Fukuyama – hebben het oude verhaal ter discussie gesteld dat mensenrechten en de liberale democratie louter uitvindingen van de Verlichting zouden zijn die religie hebben vervangen. Volgens hen heeft de Verlichting juist vaak morele ideeën die gedurende vele eeuwen binnen een Bijbels-christelijk cultuurkader waren ontwikkeld, omgevormd, opnieuw geïnterpreteerd en geseculariseerd.
Dat roept een intrigerende vraag op. Als socialisten de Bijbel weer serieus beginnen te nemen, waarom verwachten zoveel christenen dan niet langer dat de Bijbel het publieke leven vormgeeft? Zelfs evangelischen, van wie je zou verwachten dat zij de Bijbel het meest serieus nemen, lijken een blinde vlek te hebben voor de betekenis ervan in het publieke domein.
Als twee atheïstische Noorse socialisten onverwachte wijsheid ontdekken op de bladzijden van de Schrift, is het misschien tijd dat wij allemaal dit boek opnieuw openslaan. Niet om God in te lijven bij onze politieke stam, maar om de Bijbel iedere stam – ook de onze – kritisch te laten bevragen.
De Bijbel verdient geen plaats omdat hij het socialisme, het conservatisme of het liberalisme zou ondersteunen. Hij verdient een plaats omdat hij vragen stelt die geen enkele politieke ideologie op eigen kracht kan beantwoorden. Wat is een mens? Waarom bezit ieder mens gelijke waardigheid? Wat houdt macht in toom? Waarom zouden wij vergeven? Wat vraagt rechtvaardigheid uiteindelijk van ons?
Zelfs de laatste zin van het boek bevat nog een verrassing:
“Tot slot: dank u, Jezus! Ook al geloven we niet altijd in u, het is fijn om te weten dat u in ons gelooft.”
Tot volgende week,
