Het voorbeeldige leven, de inspirerende leer en de brute moord op een Poolse priester tweeënveertig jaar geleden bieden hoop voor Oekraïners en Europeanen die gebukt gaan onder onrechtvaardigheden, of die nu uit Moskou of uit Washington komen.
Aanstaande maandag is het de verjaardag van de ontvoering, marteling en brute moord op pater Jerzy Popiełuszko, een zevenendertigjarige priester die werd beschouwd als de ziel van de vakbond ‘Solidariteit’ van Lech Wałęsa. Op 19 oktober 1984 wierpen Poolse veiligheidsagenten zijn met stenen verzwaarde lichaam namelijk in de rivier de Weichsel.
Zijn gehavende lichaam werd later geborgen en begraven in aanwezigheid van meer dan een half miljoen Polen op het terrein van zijn parochiekerk – de grootste begrafenis in de geschiedenis van Polen (foto hierboven). Ze konden zijn stem het zwijgen opleggen, maar niet zijn getuigenis.
Vorige week was ik in Warschau en raakte ik diep ontroerd door het verhaal van deze held van het Poolse verzet tegen het communistische regime. De relevantie en urgentie van zijn boodschap voor alle slachtoffers van onrechtvaardigheid vandaag de dag werden heel duidelijk toen onze gids zijn verhaal vertelde.
Na het bijwonen van een parlementair gebedsdiner en een gebedsontbijt met Poolse politici, bezocht ik samen met andere internationale gasten de kerk van pater Jerzy in een buitenwijk van de Poolse hoofdstad, waar zijn stoffelijke resten begraven liggen onder een groot stenen graf in de vorm van een kruis. We hoorden hoe deze bescheiden, onopvallende jongeman van het Poolse platteland uitgroeide tot een torenhoog baken van hoop voor miljoenen mensen als aalmoezenier van de ‘Solidarność’-beweging.
In de museumkelder van de kerk hoorden we hoe hij opkwam voor waarheid, vrede, vergeving, liefde voor vijanden en de waarde van menselijke waardigheid, ondanks de haat en het geweld van het totalitarisme. Hij verkondigde consequent het evangelie in woord en daad door middel van preken, gebed en solidariteit met mensen wier waardigheid door de communistische staat werd geschonden.
Solidariteit
Toen ik in mei 1981 voor het eerst Warschau bezocht om een studentenconferentie toe te spreken, groeide de vakbond ‘Solidariteit’ in het hele land snel, aangemoedigd door paus Johannes Paulus II. Overal in de stad hingen rood-witte Solidarnosc-posters.
De term ‘solidariteit’ heeft een centrale plaats in de katholieke sociale leer. Het is meer dan alleen medeleven of een liefdadige reactie op leed; het is een morele deugd, een principe voor het inrichten van de samenleving en een christelijke verantwoordelijkheid om te werken aan het welzijn van alle mensen, het algemeen welzijn.
We kunnen ons bijvoorbeeld verontrust voelen door het leed van Oekraïners, vervolgde christenen, vluchtelingen of mensen die onder autoritaire regimes leven. Solidariteit leidt tot een blijvende inzet voor hun welzijn. Een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid vereist dat kerken, verenigingen en professionele netwerken gezamenlijk optreden. Het brengt een politieke verantwoordelijkheid met zich mee om onrechtvaardige wetten, instellingen en internationale verhoudingen aan de kaak te stellen. Het vereist doorzettingsvermogen: blijven handelen ook wanneer de aanvankelijke emotie of publieke aandacht is weggeëbd.
Popiełuszko belichaamde deze opvatting. ‘Solidariteit’, zo predikte hij, ‘is een eenheid van harten, geesten en handen, geworteld in idealen die de wereld ten goede kunnen veranderen. Het is een plicht om het kwaad uit te roeien. Het is het behoud van innerlijke vrijheid, zelfs te midden van uiterlijke onderwerping. Het is het overwinnen van de angst die de keel dichtknijpt. Het is het hooghouden van iemands waardigheid – de waardigheid van een kind van God.’
In november 1981 werd door de communistische autoriteiten de staat van beleg afgekondigd en werd ‘Solidariteit’ verboden. Pater Jerzy werd het doelwit van systematisch geweld en intimidatie door de veiligheidsdienst. Er werd een baksteen met een explosief in zijn appartement gegooid. Zijn leven werd bedreigd. Er werd geknoeid met zijn auto. Ondanks alles bleef hij missen voor het vaderland opdragen, waardoor vele duizenden naar zijn kerk kwamen om te horen hoe mensenrechten en gerechtigheid in het openbaar werden verdedigd. Samen de waarheid spreken werd een daad van bevrijding.
Bewaar het hart
Pater Jerzy bad voor degenen ‘die de leugen en het onrecht dienen’. Hij spoorde zijn toehoorders aan om niet aan angst toe te geven, maar te strijden met liefde, gerechtigheid en waarheid, en verklaarde: ‘We zullen overwinnen, ook al duurt deze strijd lang.’ Het is voor een christen niet voldoende om het kwaad, de leugen, lafheid, onderwerping, haat en geweld louter te veroordelen, benadrukte hij. Een christen moet een ware getuige, pleitbezorger en verdediger zijn van gerechtigheid, goedheid, waarheid, vrijheid en liefde.
De eerste les die Popiełuszko ons vandaag leert, is dat vrijheid begint met het afwijzen van leugens. Dat betekent dat we gemakzuchtige desinformatie moeten verwerpen, officiële beweringen kritisch moeten bekijken en beleid moeten aanvechten dat kwetsbare mensen opoffert voor politiek gewin. Het betekent dat we leiders ter verantwoording moeten roepen.
Zijn tweede les gaat over moed. Autoritaire macht gedijt op de verwachting dat gewone mensen geïsoleerd en bang zullen blijven. Mensen worden moediger als er iemand naast hen staat.
Zijn derde les is de moeilijkste: overwin het kwaad met het goede (Romeinen 12:21). Tijdens zijn laatste dienst riep hij op tot bevrijding van angst en het verlangen naar wraak. Hij daagde elke verdediger uit om de menselijkheid te bewaren: burgers te beschermen, gevangenen menselijk te behandelen, marteling af te wijzen en collectieve haat te weerstaan.
Ten slotte leert zijn martelaarschap ons om succes niet alleen af te meten aan onmiddellijke resultaten. Popiełuszko stierf voordat Polen zijn politieke vrijheid had herwonnen. Zijn dood biedt geen garantie dat het goede snel zal zegevieren, of dat gelovige mensen aan verschrikkelijke verliezen zullen ontsnappen.
Voor Oekraïners en Europeanen, en trouwens ook voor Amerikanen en Russen van goede wil vandaag de dag, is de opdracht duidelijk: spreek de waarheid, bescherm degenen die bedreigd worden, organiseer solidariteit, eis verantwoording en bewaak het hart tegen haat.
Tot volgende week,
