Als Jezus geen conservatief was, zoals we vorige week betoogden, was hij dan misschien een nationalist? Of een liberaal? Of een socialist? Of een kapitalist?
Hoewel Jezus conservatief was wat de zaken van God betreft, zo concludeerden we, was hij radicaal opstandig tegen alles wat daarbij in de weg stond. Hij kwam niet om een politieke groep te verdedigen, maar om het koninkrijk van God te verkondigen en te belichamen.
Maar zelfs nadat ze hem drie jaar hadden gevolgd, begrepen Jezus’ eigen discipelen de missie van hun meester nog steeds verkeerd. Ze gingen ervan uit dat hij een nationalistische agenda had. Toen hij na zijn opstanding aan hen verscheen, vroegen ze: ‘Ga je nu Israël weer groot maken?’ Of woorden van die strekking (zie Handelingen 1:6).
Vorige week was de schrijver van Political Visions and Illusions, dr. David Koyzis, vanuit zijn thuisland Canada op bezoek in Nederland. Zijn boek heeft mij enorm geholpen te begrijpen hoe ik de verschillende ‘-ismen’ moet beschouwen die onze moderne politieke wereld hebben gevormd. Ik heb David tweemaal online geïnterviewd voor Schuman Talks (afleveringen 8 en 60), dus ik vond het jammer dat ik zelf op dat moment niet in het land was.
David stelt dat moderne politieke ideologieën niet louter concurrerende systemen zijn om de samenleving te organiseren. In wezen zijn het concurrerende wereldbeelden. Dieper gezien kunnen ze ook vormen van afgoderij worden.
Want, een afgod kan iets zijn dat goed is, een onderdeel van Gods goede schepping, maar dan verheven tot een ultieme status die alleen aan God toekomt. Een ideologie verheft een bepaald aspect van het leven totdat van al het andere wordt verwacht dat het zich daaromheen beweegt.
Neem bijvoorbeeld nationalisme. Er schuilt iets ten diepste goeds in het behoren tot een volk. De Schrift zelf spreekt positief over volken en naties. We hebben een geschiedenis, talen en tradities. We hebben verantwoordelijkheden jegens onze naasten en onze medeburgers.
Maar nationalisme kan dit legitieme goed misbruiken en de natie tot het hoogste voorwerp van loyaliteit maken. Christenen hebben wel degelijk reden om van hun land te houden – maar nooit om het te aanbidden. ‘God en vaderland’ zijn geen twee gelijkwaardige voorwerpen van trouw. God is God. Het vaderland maakt deel uit van Gods schepping. Dat onderscheid is vandaag de dag van enorm belang, nu het christelijk geloof soms versmelt met de nationale identiteit.
Dan wordt mijn natie belangrijker dan gerechtigheid, waarheid, of zelfs God. Pas op wanneer de natie een soort seculiere kerk wordt, compleet met heilige symbolen, martelaren, rituelen en mythen. Nationalisme, zo legt Koyzis uit, is het goede van de gemeenschap tot een absoluut maken.
Van Israël tot Groot-Brittannië, en van de Verenigde Staten tot Rusland, hebben naties aanspraak gemaakt op een door de voorzienigheid gegeven of historisch recht, een ‘Manifest Destiny’, op land en uitbreiding, waarbij soms een beroep werd gedaan op vrijheid en republikeinse idealen, terwijl inheemse volkeren gelijke erkenning van hun eigen rechten en soevereiniteit werd ontzegd.
Het liberalisme gaat uit van een ander waarachtig goed: vrijheid. Jezus leerde: de waarheid zal jullie vrij maken. Was Jezus daardoor een liberaal? Jezus hechtte zeker waarde aan mensen. Hij riep individuen uit de menigte, had oog voor de gemarginaliseerden, verdedigde de kwetsbaren en herstelde de menselijke waardigheid. Maar hij zei nooit: ‘Volg je hart en maak jezelf soeverein.’ Hij zei: ‘Volg mij.’
Vrijheid wordt vaak opgevat als autonomie – de vrijheid om te doen wat we willen. Dan wordt vrijheid, vrijheid van elk gezag, elke verplichting en elke overgeleverde norm. Maar christelijke vrijheid is vrijheid tot: vrijheid om God en de naaste lief te hebben.
Ook het socialisme begint met een bijbelse zorg: gerechtigheid. De vroege gelovigen hadden alles gemeenschappelijk. Jezus veroordeelde de uitbuiting van de armen. Van de kloosters tot de wederdopers: veel christelijke bewegingen leefden in gemeenschappen. Tijdens de Industriële Revolutie kwamen christelijke socialisten op die stelden dat het volgen van Jezus samenwerking, solidariteit en gerechtigheid in het economische leven vereiste.
Maar Koyzis waarschuwt dat een legitieme zaak tot afgoderij verwordt wanneer van één oplossing wordt verwacht dat deze de samenleving als geheel zal verlossen. Het veranderen van eigendomsstructuren zal op zichzelf het menselijk hart niet veranderen. Noch armoede, noch ongelijkheid is het enige kwaad. Het probleem van het menselijk hart blijft de kern van het menselijke probleem.
Sommigen pleiten vanuit christelijk oogpunt voor het kapitalisme, vooral in tegenstelling tot het socialisme en het communisme. Privé-eigendom, economische vrijheid, individuele verantwoordelijkheid en vrij ondernemerschap worden voorgesteld als beter verenigbaar met het christendom dan collectivistische alternatieven. Maar de evangeliën dateren van vele eeuwen vóór het kapitalisme. Het kapitalisme wordt gevaarlijk wanneer het wordt behandeld als een instrument van verlossing.
Jezus onderschrijft het ‘kapitalisme’ als zodanig niet. Hij waarschuwde voor de bedrieglijkheid van rijkdom wanneer geld de baas wordt (Marcus 4:19). Hij roept zijn volgelingen op tot trouw rentmeesterschap, vrijgevigheid, gerechtigheid, verantwoordelijkheid en vrijheid van de dienstbaarheid aan rijkdom. Zijn leer kan niet worden herleid tot welke hedendaagse economische ideologie dan ook.
Jezus bevestigt het goede in onze politieke visies, maar weigert toe te staan dat ook maar één ervan het hoogste doel wordt. Hij bevestigt vrijheid – maar roept ons op dienaren te worden. Hij bevestigt gemeenschap – maar brengt een koninkrijk tot stand dat nationale grenzen overschrijdt. Hij zorgt voor de armen – maar belooft geen verlossing door middel van een economisch systeem.
Jezus roept ons op om al het goede te ontvangen als een geschenk van God – maar niet zelf als een god.
Tot volgende week,
