Toen ik vorige maand de grote zaal in Kiev binnenstapte waar het Faith and Freedom Forum op het punt stond te beginnen, voelde ik me steeds ongemakkelijker.
Meer dan duizend mensen uit ruim 50 landen woonden dit evenement bij. Het was aangekondigd als een bijeenkomst die ‘conservatieve Amerikaanse politieke leiders en christelijke organisaties samenbrengt’. De uitnodiging beloofde een conservatieve benadering van de wederopbouw van Oekraïne, gebaseerd op drie pijlers: ‘nationale veiligheid, een vrije markteconomie en geloof’.
Onaangename herinneringen aan het evenement van de Alliance for Responsible Citizenship (ARC) vorig jaar in Londen wakkerden de vrees aan dat ik weer te maken zou krijgen met een overdosis van een onheilige mix van conservatisme en christendom.
Maar gelukkig merkte ik dat ik me kon vinden in het grootste deel van wat de sprekers te zeggen hadden – waaronder voormalig vicepresident Mike Pence, Keith Kellogg en anderen uit Amerika, en Kyroly Boedanov, stafchef van president Zelensky. Pence sprak over vrijheid in theologische termen en zei dat het laatste woord niet aan de tiran toekomt, maar aan God. Boedanov stelde de strijd van Oekraïne voor als een strijd om zowel spirituele als morele vernieuwing als om nationale veiligheid.
Ik krijg echter nog steeds kromme tenen als ik de woorden ‘christelijk’ en ‘conservatief’ in één adem hoor noemen. Wie een woord dat in de cultuuroorlogen van de Amerikaanse context een bepaalde betekenis heeft gekregen, overplant naar het post-Sovjet-Oekraïne roept de vraag op: wat van de traditie en geschiedenis van Oekraïne willen we behouden? Willen we het communisme en het atheïsme behouden? Het autoritarisme, de corruptie en de mentaliteit van de homo sovieticus?
Conservatief?
Wat werd er dan bedoeld met ‘conservatisme’? Edmund Burke wordt vaak beschouwd als de intellectuele vader van het moderne conservatisme. Toch was Burke een Whig, geen Tory, en de identificatie van hem als de ‘grondlegger van het conservatisme’ ontwikkelde zich pas in belangrijke mate na zijn dood.
Burkes centrale inzicht was dat instellingen, gewoonten en tradities een schat aan opgebouwde ervaring bevatten. Daarom moest verandering normaal gesproken voorzichtig en geleidelijk plaatsvinden, in plaats van revolutionair. Burke was niet tegen hervormingen; hij geloofde juist dat een samenleving die niet in staat was zichzelf te hervormen, zichzelf ook niet kon behouden.
Hier schuilt wijsheid in. Maar Burke werpt ook een vraag op voor christenen: wat gebeurt er als datgene wat is geërfd zelf een radicale correctie behoeft? Een traditie kan wijsheid bewaren. Maar ze kan ook onrechtvaardigheid, hypocrisie of voorrechten in stand houden
Het christendom wordt vaak in verband gebracht met politiek conservatisme. Maar was Jezus echt conservatief??! Werd hij vermoord omdat hij te conservatief was? Nee, ze hebben hem vermoord omdat hij te radicaal was! Het waren religieuze conservatieven die zijn kruisiging eisten, niet ongelovige atheïsten. Mensen die zich volledig inzetten voor het behoud van religieuze tradities en sociale grenzen wilden hem uit de weg ruimen.
‘Radicaal’ betekent niet roekeloos of revolutionair. Jezus ging naar de radix, de wortel van de dingen. Vanuit die wortels daagde hij de conventies van zijn tijd uit. Hij genas op de sabbat. Hij raakte melaatsen aan. Hij at met zondaars. Hij verwelkomde buitenstaanders. Hij confronteerde religieuze hypocrisie. Hij stelde barmhartigheid boven rituelen. Hij verkondigde dat de laatsten de eersten konden worden en dat grootheid bestond in dienen in plaats van heersen.
Geloofsgetrouw?
Donald Trump vertegenwoordigt een heel ander soort conservatisme dan dat van Burke. Hij combineert traditionele sociale en religieuze thema’s met populistisch nationalisme, een restrictief immigratiebeleid, economisch protectionisme en een ‘America First’-visie op het nationaal belang. Het Republikeinse partijprogramma voor 2024 roept expliciet op tot het beveiligen van de grens, grootschalige uitzettingen, bescherming van Amerikaanse werknemers, invoerheffingen en een krachtige bevestiging van de Amerikaanse soevereiniteit. De politiek van Trump is ontwrichtend in plaats van louter behoudend.
Veel hiervan wordt als conservatief omschreven. Toch is het niet simpelweg ‘Burkeaans’. Burke wantrouwde pogingen om het politieke leven te hervormen door middel van ideologische mobilisatie en legde de nadruk op overgeleverde instellingen, voorzichtigheid en geleidelijke correctie.
Vladimir Poetin vertegenwoordigt een andere vorm van hedendaags conservatisme. Zijn regering presenteert Rusland expliciet als verdediger van ‘traditionele spirituele en morele waarden’. Het Russische staatsbeleid noemt patriottisme, het gezin, historische continuïteit, solidariteit en de rol van het orthodoxe christendom in de Russische geschiedenis als traditionele waarden van het land, terwijl bepaalde westerse culturele invloeden als bedreigingen worden afgeschilderd. Toch is Poetin verantwoordelijk voor de beschadiging of vernietiging van meer dan 800 kerken en synagogen in het bezette Oekraïne en voor de gevangenneming, marteling en moord op honderden predikanten en christelijke werkers.
Zo kunnen zowel Trump als Poetin mensen aanspreken die waarde hechten aan familie, geloof, natie, traditie en sociale orde. Maar traditionele waarden en het evangelie zijn niet hetzelfde. Het is gevaarlijk wanneer het christendom wordt gelijkgesteld met een politiek project dat als voornaamste doel heeft een bepaalde culturele orde in stand te houden.
Jezus volgen kan niet simpelweg betekenen dat we vasthouden aan wat ons is overgeleverd. Het betekent evenmin dat we elke modieuze vernieuwing omarmen. Jezus kwam niet om een gevestigde orde in stand te houden. Hij luidde het Koninkrijk van God in.
En dat Koninkrijk relativeert alle aardse koninkrijken – inclusief ‘christelijke’. De natie is niet het hoogste goed. De politieke partij is niet het hoogste goed. Culturele traditie is niet het hoogste goed. Economische welvaart is niet het hoogste goed. Macht is niet het hoogste goed. De ultieme vraag is: wat is trouw aan God?
Ja, Jezus was conservatief wat de zaken van God betreft. Maar radicaal subversief ten aanzien van alles wat dat in de weg stond.
En zijn volgelingen kregen de reputatie dat ze ‘de wereld op zijn kop zetten’.
Tot volgende week,
